Apellyasiya müraciətlərinin ödənişli olması ilə bağlı Dövlət İmtahan Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Məleykə Abbaszadənin səsləndirdiyi təklif son günlər ciddi ictimai müzakirələrə səbəb olub. O bildirib ki, xüsusilə əsassız apellyasiya müraciətləri böyük resurs sərfi yaradır və bu proses geniş inzibati və texniki iş yükü tələb edir. Onun sözlərinə görə, hazırkı qaydalar apellyasiyanın ödənişli olmasına imkan verməsə də, bu istiqamətdə dəyişiklik arzulayır və ən azı əsassız müraciətlərin ödənişli olmasını məqsədəuyğun hesab edir. Abbaszadə vurğulayıb ki, yüz minlərlə imtahan işinin yoxlanılması və sistemdə təkrar baxılması əlavə vaxt və əmək tələb edir, buna görə də apellyasiya prosesinə daha məsuliyyətli yanaşma vacibdir.
Bu mövqe ətrafında formalaşan müzakirələrdə əsas ziddiyyət apellyasiya institutunun mahiyyəti ilə onun inzibati yükü arasında ortaya çıxır. Apellyasiya müraciətləri imtahan nəticələrinə etirazın və mümkün qiymətləndirmə səhvlərinin aradan qaldırılmasının əsas hüquqi mexanizmlərindən biridir. Bu prosedur abituriyentin özünün haqsızlığa uğradığını düşündüyü hallarda nəticənin yenidən yoxlanılmasını tələb etmək imkanı yaradır və təhsil sistemində şəffaflığın təmin olunmasına xidmət edir. Buna görə də apellyasiya mexanizmi yalnız texniki prosedur deyil, eyni zamanda ədalət prinsipinin qorunması üçün vacib vasitə kimi çıxış edir.
Məhz bu baxımdan apellyasiya müraciətlərinin ödənişli olması ilə bağlı təklif ciddi müzakirə doğurur. Çünki belə bir yanaşma abituriyentlərin hüquqlarından istifadə imkanlarına birbaşa təsir göstərə bilər. İmtahan nəticəsinin səhv ola biləcəyi ehtimalı hər zaman mövcuddur və bu səhvin düzəldilməsi üçün müraciət etmək hər bir iştirakçının təbii hüququ kimi qəbul edilir. Əgər bu proses ödənişli olarsa, xüsusilə sosial imkanları məhdud olan abituriyentlər öz hüquqlarını müdafiə etməkdən çəkinə bilərlər. Bu isə bərabər imkanlar prinsipinə mənfi təsir göstərəcək.
Digər tərəfdən, apellyasiya sisteminin yük və resurs tələb etməsi arqumenti də tamamilə diqqətdən kənarlaşdırıla bilməz. Yüz minlərlə imtahan işinin yenidən yoxlanılması müəyyən inzibati və texniki resurslar tələb edir. Lakin bu yükün həll yolu hüququn məhdudlaşdırılması deyil, sistemin daha səmərəli təşkili və qiymətləndirmə prosesinin təkmilləşdirilməsi ola bilər. Məsələn, ilkin yoxlama mərhələsinin dəqiqləşdirilməsi, avtomatlaşdırılmış sistemlərin genişləndirilməsi və səhvlərin minimuma endirilməsi apellyasiya ehtiyacını azalda bilər.
Eyni zamanda, tənqidçilər bu yanaşmaya qarşı çıxaraq hesab edirlər ki, apellyasiyanın ödənişli xidmət kimi təqdim olunması praktik olaraq vətəndaşın hüququna çıxışını məhdudlaşdıra bilər. Xüsusilə abituriyentlərin bir hissəsi maliyyə yükü səbəbindən apellyasiya verməkdən imtina edə bilər ki, bu da potensial səhvlərin düzəldilməməsi ilə nəticələnər. Bu yanaşmaya görə, abituriyentə əlavə stimul və motivasiya verilməli, onun öz hüquqlarını müdafiə etməsi təşviq olunmalıdır, əksinə bu prosesi maddiləşdirərək onun qarşısında baryer yaradılmamalıdır.
Beynəlxalq təcrübə də bu məsələdə müxtəlif yanaşmaların olduğunu göstərir. Bir sıra ölkələrdə apellyasiya və nəticələrə etiraz mexanizmləri ya tamamilə ödənişsiz olur, ya da yalnız simvolik və sonradan geri qaytarılan rüsumla tətbiq edilir. Əsas prinsip ondan ibarətdir ki, vətəndaşın ədalətə çıxış hüququ maliyyə baryerləri ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Bu səbəbdən apellyasiya prosesinin ümumilikdə ödənişli xidmətə çevrilməsi daha geniş hüquqi və sosial müzakirə tələb edir.
Eyni zamanda qeyd olunmalıdır ki, təhsil sistemində fəaliyyət göstərən Dövlət İmtahan Mərkəzi klassik kommersiya qurumu deyil və onun əsas funksiyası ictimai xidmət xarakteri daşıyır. Bu baxımdan onun fəaliyyəti gəlir əldə etməkdən çox, ədalətli və şəffaf qiymətləndirmənin təmin olunmasına yönəlməlidir. Apellyasiya mexanizminin məqsədi də məhz mümkün səhvlərin aradan qaldırılmasıdır və bu hüququn maddi şərtlərlə məhdudlaşdırılması onun mahiyyətini zəiflədə bilər.
Nəticə etibarilə, apellyasiya prosesinin ödənişli olması ideyası yalnız resurs yükü prizmasından deyil, həm də hüquqi bərabərlik, sosial ədalət və təhsil sistemində etimad amilləri nəzərə alınaraq qiymətləndirilməlidir. Bu balans düzgün qurulmadığı halda, sistemin inzibati səmərəliliyi artsa belə, onun ədalətə olan ictimai inamı zəiflətməsi riski qalır.
Akif NƏSİRLİ
