İlham Əhmədov: “Regional universitet gücləndirilsə, amma bu regionda iş yerləri yoxdursa, tələbə yataqxanaları çatışmırsa, ictimai nəqliyyat zəifdirsə, tələbə həyatı formalaşmayıbsa...”
Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev Trend Benəlxalq İnformasiya Agentliyinə, APA İnformasiya Agentliyinə və "Xəzər TV" televiziya kanalına birgə müsahibəsində bildirib ki, regionlarda universitetlərin sayı və imkanları da genişlənir. “Məsələn, Mingəçevir Dövlət Universitetinin yeni kampusu tikilir, Qarabağ Universiteti yeni fəaliyyətə başlayıb, Naxçıvan Dövlət Universitetində və Lənkəran Dövlət Universitetində imkanlar genişləndirilir, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Zaqatala filialı fəaliyyət göstərir və digər təşəbbüslər həyata keçirilir”.
Nazirin bildirdiyinə görə, həyata keçirilən islahatların məqsədi ondan ibarətdir ki, ciddi sosial narazılıq yaratmadan ali təhsilin keyfiyyətini yüksəldək və eyni zamanda şəhərdə sıxlığın artmasına təsir etmədən regional universitetləri inkişaf etdirərək tələbələrin regionlarda təhsil almasına nail olaq. “Regionlarda tələbələrə yüksək keyfiyyətli təhsil vermək mümkündür. Hətta bəzi ixtisaslar üzrə regionlardakı universitetlər daha yaxşı nəticələr göstərir. Elə regional ali təhsil müəssisələrimiz var ki, onların təhsil keyfiyyəti müəyyən istiqamətlərdə Bakıdakı universitetlərdən daha yüksəkdir".
Nazir vurğulayıb ki, Azərbaycanda tələbələrin yaşı nisbətən azdır və valideynlər övladlarını özlərindən uzaqda təhsil almağa göndərmək istəmirlər. Bu da davranış dəyişikliyi tələb edən bir məsələdir.
"Reallıq ondan ibarətdir ki, bizdə 17-18, hətta 22 yaşlı gənclər belə çox vaxt valideynlərinin qərarlarına uyğun hərəkət edirlər. Buna görə də evinin yaxınlığında təhsil almaq ehtiyacı hələ də böyük olaraq qalır. Nəhayət, əsas məsələlər keyfiyyətin artırılması, maliyyələşmənin gücləndirilməsi və qəbul yerlərinin elə tənzimlənməsidir ki, regionlarda daha çox, Bakıda isə nisbətən daha az tələbənin təhsil aldığı bir ssenari formalaşsın. Bu isə o demək deyil ki, regionlarda yeni ali təhsil müəssisələri açılmayacaq".
Nazir deyib ki, regionlarda universitetləri inkişaf etdirməklə region universitetlərində daha çox tələbənin təhsil almasına nail olmaq əsas məqsədlərimizdən biridir.
Bu nə dərəcədə doğrudur ki, regionlarda daha çox tələbənin təhsil almasına nail olmağın yolu regionlarda universitetləri inkişaf etdirməkdir? Regionlarda universitetləri inkişaf etdirməklə hara getmək olar ki? Regionda universitetlərin zəifliyinə görə ora tələbə az gedir, yoxsa güclü olduğu üçün çox gedir? Universitetin güclü olub-olmasının orada oxuyub-oxumayan tələbəyə nə aidiyyəti var?
Ekspertlər hesab edir ki, tələbələrin gedib region universitetlərdə oxuması regional universitetlərin güclü olması ilə yox, daha çox regionların özünün inkişafı ilə əlaqədardır. Ekspertlərə görə, regionlarda ali məktəbləri yox, əvvəlcə başqa sahələri inkişaf etdirmək lazımdır ki, regionlardakı universitetlərə gedib oxuyan tələbələr çox olsun. Burada söhbət regionların ümumi infrastruktur vəziyyətinin normallaşdırılmasından, regionlarda iş yerləri açılmasından, iqtisadiyyatının və turizmin inkişaf etməsinindən gedir. Yəni kəndlərdən tutmuş rayon mərkəzlərinə qədər böyük abadlıq olmalıdır, rayonlar özü inkişaf etdirilməlidir ki, ora gedib oxumaq istəyən tələbələrin sayı artsın. Əgər bunlar yoxdursa universitetləri gücləndirməklə nəyə nail olmaq olar? Əgər orada şərait yoxdursa tələbə orada qalmayacaq, yenə paytaxta üz tutacaq.
Ekspertlər deyirlər ki, regionlarda daha çox tələbənin oxumasına nail olmağın yolu təkcə universitetləri gücləndirmək yox, daha çox regionun özünü gücləndirmək, inkişaf etdirməkdir.
Təhsil eksperti İlham Əhmədov baki-xeber.com-a bildirdi ki, son zamanlar Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən region universitetlərinin inkişaf etdirilməsi və tələbə axınının regionlara yönəldilməsi məsələsi tez-tez səsləndirilir, bu ali təhsil siyasətinin əsas prioritetlərindən biri kimi təqdim edilir: “ETN-nin mövqeyinə görə, region universitetlərinin gücləndirilməsi nəticəsində daha çox gənc paytaxt universitetlərinə yox, regional ali təhsil müəssisələrinə üz tutacaq, bununla da regional inkişaf sürətlənəcəkdir. İlk baxışdan bu yanaşma məntiqli görünür.
Görəsən, regional universitetlər zəif olduğu üçün ora tələbə getmir, yoxsa regionlar inkişaf etmədiyi üçün universitetlər zəif qalır?
Universitet səbəbdir, yoxsa nəticə?
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, güclü universitetlər çox vaxt inkişaf etmiş şəhərlərdə və regionlarda formalaşır. Məsələn, ABŞ-da Boston və Kembric bölgələri Harvard və MIT ilə birlikdə inkişaf etmişdir, Böyük Britaniyada Oksford və Kembric yalnız universitet şəhərləri deyil, həm də elmi və texnoloji ekosistemdir, Almaniyada Münhen, Ştutqart v.s. universitetləri güclü sənaye və innovasiya mühiti ilə inteqrasiya olunmuşdur. Bu nümunələr göstərir ki, universitet təkbaşına regional inkişaf yaratmır. Universitet, biznes, sənaye, xidmət sektoru və şəhər infrastrukturu birlikdə, sinergetik inkişaf edir.
Azərbaycanda çox vaxt səbəb və nəticə qarışdırılır.
Belə təsəvvür yaradılır ki, region universitetinə əlavə maliyyə ayrılarsa və ya yeni bina tikilərsə, tələbələr avtomatik olaraq həmin universitetə üz tutacaqlar. Amma, reallıq daha mürəkkəbdir. Çünki, tələbə universitet seçmir, həyat mühiti seçir”.
Tələbənin universiteti yox, həyat mühitini seçdiyini qeyd edən İ.Əhmədov vurğuladı ki, ali məktəb seçimi yalnız təhsil seçimi deyil, bu, həm də həyat tərzi seçimidir. “Abituriyent və onun ailəsi təhsilin keyfiyyəti, gələcək məşğulluq imkanları, yaşayış şəraiti, sosial mühit, nəqliyyat imkanları, mədəni həyat, təcrübə və iş imkanları kimi amillərə diqqət yetirir. Əgər regional universitet gücləndirilsə, amma bu regionda iş yerləri yoxdursa, tələbə yataqxanaları çatışmırsa, ictimai nəqliyyat zəifdirsə, tələbə həyatı formalaşmayıbsa, istehsalat təcrübəsi keçmək üçün müəssisələr yoxdursa, onda tələbənin həmin regiona getmək motivasiyası az olacaqdır. Başqa sözlə, tələbə yalnız diplom almaq üçün deyil, həm də gələcək həyatını qurmaq üçün universitet seçir”.
Elspert vurğuladı ki, regional inkişaf olmadan regional universitet inkişaf edə bilməz: “Azərbaycanın bir çox rayonlarında əsas problem təkcə universitetlərin zəifliyi deyil. Problem həm də regional iqtisadiyyatın zəifliyidir. Müasir universitet yalnız auditoriyadan ibarət deyil. Universitet ekosistemdir. Bu ekosistemin tərkibinə texnoparklar, startap mərkəzləri, sənaye müəssisələri, laboratoriyalar, innovasiya şirkətləri, tədqiqat institutları daxildir. Əgər regionda iqtisadi fəaliyyət zəifdirsə, universitetin məzunları bu qalmaq istəməyəcəklər. Nəticədə ən yaxşı tələbələr Bakıya və ya xaricə üz tutacaqlar. Bu isə regional universitetlərin insan kapitalını zəiflədir”.
Son 30 ilin cavablandırılmayan suallarının olduğunu deyən İ.Əhmədov hesab edir ki, region universitetlərinin inkişafı ilə bağlı bir sıra sualların cavablanmasına ehtiyac var. “Əgər ETN-nin ali təhsil sistemini inkişaf etdirmək imkanı var idisə:
-niyə region universitetləri son 30 ildə ciddi inkişaf etmədi?
-niyə paytaxt universitetlərinin son 30 ildə ciddi inkişaf etmədi?
-niyə universitetlərdə müasir tədris resursları, rəqəmsal mühit formalaşdırılmadı?
-niyə tədqiqat universiteti modeli hələ də yaradılmadı?
Bu suallar yalnız maliyyə azlığı ilə izah edilə bilməz. Çünki müxtəlif dövrlərdə dövlət büdcəsinin imkanları daha geniş olmuşdur. Deməli, problem yalnız resurs çatışmazlığı deyil, həm də strateji düşüncə, strateji idarəetmə və təşkilati yanaşma ilə bağlıdır.
Tələbə sayının azaldılması keyfiyyəti artıracaqmı?
Nazir E.Əmrullayev deyir ki, paytaxt universitetlərində tələbə sayının azaldılması təhsil keyfiyyətini yüksəldəcəkdir. Bu tezis də korrekt deyil. Əgər kurikulum köhnədirsə, dərsliklər az və zəifdirsə, tədris metodikası müasir deyilsə, müəllim hazırlığı problemlidirsə, laboratoriyalar çatışmırsa, onda tələbə sayının azalması keyfiyyəti artırmayacaq.
Universitetin keyfiyyətini tələbə sayı deyil, akademik sistem müəyyən edir.
Dünyanın ən güclü universitetlərinin bir çoxunda on minlərlə tələbə təhsil alır. Məsələ tələbələrin sayında deyil, onların təhsil aldığı sistemin keyfiyyətidir”.
Dərslik və tədris resursları probleminin mövcud olduğuna da toxunan İ.Əhmədovun sözlərinə görə, Azərbaycan ali təhsilinin uzun illər həll olunmamış çoxsaylı problemlərindən biri də tədris-metodik təminatın zəifliyidir: “Bir çox hallarda dərsliklər müəlliflərin şəxsi təşəbbüsü və vəsaiti hesabına hazırlanır, ali təhsilə dair sistemli dövlət proqramları yoxdur, elektron resurslar azdır, açıq təhsil platformaları inkişaf etmir.
Müasir universitet yalnız bina və auditoriya deyil. Universitet ilk növbədə məzmun, bilik bazası, rəqəmsal resurslar, elmi informasiya sistemidir. Bu sahələrdə ciddi investisiyalar olmadan, müasir təhsildə keyfiyyət dəyişikliyi etmək çətindir.
Distant təhsil məsələsi də aktualdır.
Müasir dünyada təhsilin kütləviliyi və əlçatanlığı əsasən rəqəmsal və distant texnologiyalar vasitəsilə mümkündür. COVID-19 pandemiyası göstərdi ki, dünyanın aparıcı universitetləri təhsilin mühüm hissəsini rəqəmsal mühitə keçirə bilirlər. Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı bu imkanları daha da genişləndirir, səçmərəni dəfələrlə artırır.
Bu gün Sİ əsaslı platformalar fərdi tədris, avtomatik qiymətləndirmə, virtual mentorluq, adaptive öyrənmə imkanları yaradır. Bu texnologiyalar region gənclərinin keyfiyyətli təhsilə çıxışını təmin etməyin ən səmərəli yollarından biridir. Bu səbəblərdən dünyanın lider universitetləri 25 ildir rəqəmsal və distant təhsil sistemlərini inkişaf etdirir.
Universitet mərkəzli deyil, region mərkəzli yanaşma olmalıdır.
Region universitetlərinin inkişafı vacibdir. Lakin bu məqsəd ayrıca və təcrid olunmuş şəkildə həyata keçə bilməz. Problem mərhələli model əsasında həll edilə bilər:
1. Regionun iqtisadi inkişafı. Yeni müəssisələr, sənaye parkları, turizm layihələri, xidmət sektoru.
2. Şəhər və sosial infrastrukturun inkişafı: Yataqxanalar, nəqliyyat, mədəniyyət mərkəzləri, tələbə şəhərcikləri.
3. Universitetlərin transformasiyası: Tədqiqat laboratoriyaları, Sİ mərkəzləri, innovasiya ekosistemləri, beynəlxalq proqramlar.
Bu modeldə universitet regional inkişafın səbəbi deyil, bu inkişafın mühüm iştirakçısı olur.
Region universitetlərinin inkişaf etdirilməsi vacib və zəruri məqsəddir. Lakin regionlarda daha çox tələbənin təhsil almasının yolu yalnız universitetlərin gücləndirilməsindən keçmir. Əgər regionun özü iqtisadi cəhətdən cazibədar deyilsə, iş imkanları məhduddursa. sosial və mədəni infrastruktur zəifdirsə, universitet nə qədər gücləndirilsə də, tələbələrin böyük hissəsini regionda saxlamaq çətin olacaq. Buna görə də ali təhsil siyasəti universitet mərkəzli deyil, regional inkişaf mərkəzli olmalıdır”.
İ.Əhmədov bildirdi ki, gələcəyin uğurlu regional universiteti yalnız yaxşı müəllimləri və auditoriyaları olan ali məktəb deyil: “Uğurlu regional universitet inkişaf etmiş şəhərin, dinamik iqtisadiyyatın, innovasiya ekosisteminin və yüksək həyat keyfiyyətinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Məhz belə bir model regionlarda ali təhsilin həqiqi və davamlı inkişafını təmin edə bilər”.
İradə SARIYEVA
