Rizvan Qarabağlı: “Dağıdılmış qəbiristanlıqların həm mənəvi statusunun bərpası, həm də şəhərsalma strukturuna yenidən inteqrasiyası üçün kompleks yanaşma tələb olunur”
Tural İrfan: “Məzarlıqlar bərpa olunanda orada sadə daşlar qoyulsun”
Ermənistanın işğalı dövründə Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda məzarlıqlar kütləvi şəkildə dağıdılıb. Elə kəndlər var ki, məzarlıqları tamamilə yer üzündən silinib. Ermənilər məzarlıqlarımıza elə divan tutublar ki, heç faşistlər belə insanlığa zidd hərəkət etməyiblər. Dağıdılan, məhv edilən məzarlıqların bəzilərinin yerini şumlamaqdan belə çəkinməyib mənfur düşmən. “Böyük Qayıdış” çərçivəsində Qarabağa və Şərqi Zəngəzura qayıdan keçmiş məcburi köçkünlərin ilk baş çəkdikləri yer məzarlıqlar olur ki, bəziləri heç əzizlərinin məzarını belə tapa bilmirlər. Məzarlarlıqları bulduzerlə qazıblar, mərhumların sümükləri yayılıb ətrafa. Bu erməni vəhşiyinin əyani təcassümüdür. Məsələn, bu günlərdə Cəbrayıl rayonuna gedən keçmiş məcburi köçkünlər məzarlıqların dağıdılması faktı ilə üzləşiblər və bu doğrudan da erməni vəhşiliyinin qanlı nümunəsidir. Bütün qəbristanlıqları eşib dağıdıblar, onlar məzarlıqlarda qızıl axtarıblar, başdaşlarını və sinə daşlarını sındırıb dağıdıblar. Bütün məzarlıqlara xüsusi cihazlar salıb ölülərin qızıl dişlərini axtarıblar. Bütün qəbristanlıqları viran qoyublar, hər yanainsan sümükləri səpələnib.
Bu gün keçmiş məcburi köçkünlər öz kəndlərində, qəsəbələrində məzarlıqları bərpa edirlər. Hətta elə insanlar var ki, öz əzizlərinin məzarını tapa bilmirlər. Yəni erməni vandalları məzarlıqları o günə salıblar ki, ölü yiyələri ölüsünün məzarını tapmaqda çətinlik çətirlər. Həqiqətən də bu ürək dağlayan bir hadisədir. Goreşən kimi ölülərimizin də məzarlarına əl uzadıb təhqir ediblər. Biz hələ məzarlıqlarımızda kütləvi şəkildə basdırılan minaları demirik. Məzarlıqların minalanması da həm beynəlxalq konvensiyalara ziddir, həm də insanlıq əleyhinə cinayətdir.
Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda ermənilərin viran qoyduğu qəbiristanlıqların bərpa prosesinə başlanılıb.
Ümumiyyətlə, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda məzarlıqlar necə bərpa olunmalıdır? Orada elə məzarlıqlar var ki, tarixi qədimdir. Onların bərpası necə həyata keçirilməlidir?Türbələr var ki, onlar da erməni vəhşiyinin qurbanı olublar. Onların bərpası necə həyata keçirilməlidir?
AMEA Memarlıq və İncəsənət institutununaparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının
müxbir üzvü Rizvan Qarabağlının aidyyəti mövzu üzrə baki-xeber.com-da yayımlanan məqaləsində bərpa prosesinin necə həyata keçirilməli olduğu göstərilib: “...Bu dərəcədə miqyaslı destruksiyaya məruz qalmış məzarlıqların klassik üsullarla (hər bir məzarın əvvəlki yerində eynilə bərpası) regenerasiyası faktiki olaraq qeyri-mümkündür, çünki antropoloji qalıqların və məzarların ilkin koordinatlarının identifikasiyası itirilmişdir. Bu vəziyyət post-münaqişə dövründə bərpa memarlığı qarşısında tamamilə yeni, həm humanitar, həm də urbanistik bir vəzifə qoyur. Dağıdılmış qəbiristanlıqların həm mənəvi statusunun bərpası, həm də şəhərsalma strukturuna yenidən inteqrasiyası üçün kompleks yanaşma tələb olunur. Bu sahədə təklif edilən ən səmərəli və elmi əsaslandırılmış yanaşma, hər bir dağıdılmış məzarlığın mərkəzi və ya ən hündür nöqtəsində ümumi bir anıt-türbənin ucaldılmasıdır”.
Milli Cəbhə Partiyasının sədr müavini, tanınmış ilahiyyatçı Tural İrfanın fikrincə isə, qəbiristanlıqların bərpa edilməsi məsələsinə yanaşma ümumiyyətlə islam dinində bir qədər fərqlidir. “Düzdür, müasir dünyada qəbiristanlıqlara həm də ki, bir mədəni abidə, tarixi abidələr toplusu kimi baxılır. Çünki tarixin bir parçasıdır. O baxımdan münasibət bir qədər fərqlidir. Amma hər halda o məzarlıqlar bərpa olunmalıdır, çünki bizim tariximizin tərkib hissəsidir. Ancaq burada gərək bir əsas nöqtəyə əməl olunsun. Çünki bugün Azərbaycanın digər bölgələrində həmin problem var. Hətta biz onu daima gündəmə gətiririk, müzakirə olunur. Bu dəbdəbəli qəbir daşları məsələsidir. İndi Qarabağda demək olar ki, hər şey sıfırdan başlayır. Deyəsən, hələ orada dəfn həyata keçirilmir. Əhali öz yurdlarına köçdükcə yəqin ki, bu da olacaq və yeni məzar daşları qoyulacaq. Bununla bağlı gərək Nazirlər Kabineti müvafiq qərar versin və yaxud da bu Milli Məclisdə də müzakirə oluna bilər. Yəni artıq orada sıfırdan başladığına görə nə cürə dəb salınacaqsa, o cürə də davam edəcəkdir. Ona görə indidən orada standart sadə məzar daşlarını gündəmə gətirmək lazımdır ki, artıq o proseslər həyata keçiriləndə, yaxud da o məzarlıqlar bərpa olunanda orada sadə daşlar qoyulsun. Sadəcə möhkəm keyfiyyətli daşlar qoyulsun ki, onun ömrü uzun olsun. Yoxsa bəzi insanlar bahalı daşlar qoyurlar, onlar da külək, daşqın səbəbindən dağılır, yıxılır. Həm də ki, insanlar bəhsə girir, başqaları əziyyət çəkir, bunu edə bilmir. Yəni bunun fəsadlarını biz Bakıda və digər bölgələrimizdə görürük. Dəbdəbəli olmamalıdır. Bunlar həm yer israfına səbəb olur, həm də insanlar arasında sinifləşmə, təbəqələşmə yaradır. Bu doğru bir məsələ deyil. Bu feodalizm quruluşunun qalıqlarıdır. Məzarların bərpası zamanı dəbdəbədən qaçmaq, standart məzar daşlarından istifadə etmək lazımdır. O daşları təklif eləmək lazımdır. Adamlar orada həmin daşlardan qoysunlar. Yoxsa indi birazdan qara mərmər biznesi orada da işə düşəcək. Bu kimlərinsə inhisarındadır, monopoliyasındadır, nədir bilmirəm. Onu gətirirlər, hər yerdə dəbə salırlar. Orada da camaat bir balaca imkanlanan kimi başlayacaqlar həmin daşlardan qoymağa. Bu düzgün deyil. Ona görə mən hesab edirəm ki, birinci növbədə orada bu qəbir daşlarının standart formada, sadə formada, sadə üsulda olmasına önəm verilsin. İndi dövlət tərəfindən o məzarlıqlar bərpa edilir və yaxud da indi deyə bilmərəm, əhali tərəfindən bərpa edilir, bərpa olunmalıdır. Əgər məzar tapılmasa da, həmin məzarın təxmin edildiyi yerdə bir daş qoyula bilər. Yəni islamın qaydası budur. Çünki indi böyük şəxsiyyətlər, səhabələr, peyğəmbərlər, digərləri də vəfat edibdir. Heç kim onları məzarlarına indiki məzarlarını santimetrinə qədər dəqiqliklə heç kim ölçüb müəyyən etməyiblər. Çoxu üstündən yüz illər keçdikdən sonra müəyyən edilib ki, filan eyrdə belə bir məzar var”.
T.İrfanın fikrincə, hər kəs öz atasının, babasının məzarının konkret olaraq dəqiq yerini müəyyən edə bilmirsə də, o məzar yoxdursa təxmin olunan yerdə onun bir abidəsi, daşı qoyulmalıdır ki, ziyarət olunsun. “Həmçinin də qəbiristanlıqlar, o məzar daşları bizim tariximizin, mədəniyyətimizin bir tərkib hissəsidir. Hesab edirəm ki, orada ancaq bu deyilənlərə riayət olunsa, kifayət edər”-deyə T.İrfan bildirdi.
İradə SARIYEVA
