Hər bir xalqın tarixi-mədəni kimliyinin, o cümlədən müəyyən ərazidə köklü məskunlaşma tarixinin ən bariz maddi sübutları nekropollar və qəbirüstü abidələrdir. Təəssüf ki, otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrindəki yüzlərlə şəhər, qəsəbə və kənd məzarlığı planlı şəkildə dağıdılmışdır. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər, Şuşa və digər rayonlarda məzarlar xüsusi maşın-mexanizmlərlə qazılmış, mərhumların cənazə qalıqları ətrafa səpələnmiş, qiymətli mərmər və qranit daşlar talan edilərək üzərindəki yazılar silinmiş və təkrar satışa çıxarılmışdır.
Bu dərəcədə miqyaslı destruksiyaya məruz qalmış məzarlıqların klassik üsullarla (hər bir məzarın əvvəlki yerində eynilə bərpası) regenerasiyası faktiki olaraq qeyri-mümkündür, çünki antropoloji qalıqların və məzarların ilkin koordinatlarının identifikasiyası itirilmişdir. Bu vəziyyət post-münaqişə dövründə bərpa memarlığı qarşısında tamamilə yeni, həm humanitar, həm də urbanistik bir vəzifə qoyur.
Problemin elmi-memarlıq həlli: Mərkəzi anıt-türbə konsepti
Dağıdılmış qəbiristanlıqların həm mənəvi statusunun bərpası, həm də şəhərsalma strukturuna yenidən inteqrasiyası üçün kompleks yanaşma tələb olunur. Bu sahədə təklif edilən ən səmərəli və elmi əsaslandırılmış yanaşma, hər bir dağıdılmış məzarlığın mərkəzi və ya ən hündür nöqtəsində ümumi bir Anıt-türbənin ucaldılmasıdır.
Memarlıq planlaşdırma strukturuna görə bu konsept üç əsas komponentdən ibarət olmalıdır:
1. Sərdabə (Yeraltı Hissə)
Türbənin yeraltı hissəsi (sərdabə) birbaşa olaraq dağıdılmış qəbirlərdən toplanmış və identifikasiyası mümkün olmayan bütün cənazə qalıqlarının vahid, ehtiramlı və dini-mənəvi qaydalara uyğun şəkildə dəfn olunacağı mərkəzi məkan rolunu oynayır. Bu addım həm təmizlənmiş ərazidəki ruhların toxunulmazlığını təmin edir, həm də böyük bir humanitar missiyanı yerinə yetirir.
2. Yerüstü Anıt Korpusu (Milli Memarlıq Üslubu)
Türbənin yerüstü forması Azərbaycanın regional memarlıq məktəblərinin (xüsusilə Arran və Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbinin qülləvarı və ya portal-günbəzli kompozisiya ənənələrinə əsaslanaraq) elementlərini əks etdirməlidir. Hündür relyefdə yerləşən bu tikili vizual olaraq dominanta çevrilərək ətraf landşaftla harmoniyada olmalı və uzaqdan diqqəti cəlb etməlidir.
3. Kitabə (İnformasiya Daşıyıcısı)
Türbənin fasadında və ya giriş portalında bədii-estetik cəhətdən tərtib edilmiş kitabənin yerləşdirilməsi vacibdir. Bu kitabədə:
- Həmin məzarlığın tarixi xronologiyası,
- İşğal dövründə məruz qaldığı vandalizmin miqyası və forması,
- Anıt-türbənin tikilmə səbəbi, məqsədi və inşa tarixi dəqiq faktlarla öz əksini tapmalıdır.
+-------------------------------------------------------------+
| ANIT-TÜRBƏ |
| [Yerüstü Korpus: Milli memarlıq üslubunda dominat tikili] |
| [Fasad: Hadisənin tarixini və səbəbini göstərən KİTABƏ] |
| SƏRDABƏ |
| [Yeraltı Hissə: Dağıdılmış məzarlardan toplanan qalıqların] |
| [mərkəzi və ehtiramlı kütləvi dəfn məkanı] |
Sosial, maarifləndirici və turistik əhəmiyyəti
Təklif olunan bu memarlıq modeli sadəcə bir bərpa layihəsi deyil, eyni zamanda çoxfunksiyalı sosial-maarifləndirici xarakter daşıyır:
- Gənc nəsil üçün tarixi yaddaş: Bu abidələr Qarabağın gələcək sakinləri olan gənclərə torpaqlarımızın hansı çətinliklərdən keçdiyini, mədəni soyqırımın (urbansid və kultursid) miqyasını əyani şəkildə nümayiş etdirən canlı tarix dərsinə çevriləcəkdir.
- Beynəlxalq turizm və maarifləndirmə: Qarabağa səfər edən xarici nümayəndə heyətləri və beynəlxalq turistlər üçün bu türbələr faktiki sənədli sübut mərkəzi funksiyasını yerinə yetirəcək. Kitabələr vasitəsilə bəşəriyyətə qarşı törədilmiş bu mədəni cinayət barədə dünya ictimaiyyətinə birbaşa və obyektiv məlumat ötürüləcəkdir.
Nəticə
Qarabağın dağıdılmış nekropollarının mərkəzində Anıt-Türbələrin ucaldılması konsepsiyası həm memarlıq, həm də fəlsəfi baxımdan ən optimal çıxış yoludur. Bu yanaşma dağıdılmış və təhqir olunmuş əcdadlarımızın xatirəsinə göstərilən ən ali ehtiramın maddi təcəssümü olmaqla yanaşı, Azərbaycanın post-münaqişə dövrü bərpa-quruculuq konsepsiyasına mühüm elmi və praktiki töhfə verə bilər.
Bu konseptual yanaşma, Qarabağda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərində tarixi ədalətin və milli memarlıq irsinin qorunması baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir.
Rizvan QARABAĞLI
AMEA Memarlıq və İncəsənət institutununaparıcı elmi işçisi,
memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının
müxbir üzvü
P.S Təqdim olunan fotolar Rizvan Qarabağlının şəxsi arxivindəndir...
