İbtidai insan-hay sürüsü düz yola yox, daşlığa, xoşluğa yox darlığa, ağıla yox, çaşlığa, sağlığa yox, yoxluğa, paklığa yox, paxıllığa, bağ salmağa yox, dağ çalmağa, yaşıllığa yox, quraqlığa, tarazlığa yox, tərəziyə pərsəng olmağa, sinədən asılan gülə yox, ürəyə açılan gülləyə, xas niyətə yox, xılt xislətə...meyilli, qanla-köklə bağlı toplumdur...
İlk dəfə olaraq coğrafi məkan kimi Haqqın müqəddəs, sakral hökmlü “Bibliya” ismarıcında Nuh peyğəmbərin ayaq basdığı torpaq yeri kimi bildirilən Naxçıvan diyarını elmi ədəbiyyatda yunan coğrafiyaşünası K.Ptolomey (100-170-ci illər) “Coğraiyaya giriş” əsərində “Nuksuana/Naksuana” (“Nuhun ayaq basdığı torpaq” anlamında) olaraq qeyd etmişdir (1968-ci ildə qədim Nuxa şəhərinin adının dəyişilməısinin də xüsusi məqsədi olub).
Türk xalqlarının yayıldığı geoməkan hüdudlarının böyük ticarət yolları üzərində, elm və mədəniyyət ocaqları əhatəsində, dövlət qurumları sırasında qərarlaşan əski/tarixi Naxçıvan bölgəsinin özünəməxsus, zəngin iqlim, relyef, landşaft, maddi, etnotarixi, etnomilli və coğrafi irsi...düşmənlərin, ilk növbədə dinsiz hay kilsəsi və onun ibtidai insan-hay sürüsünün ərazi iddialarına, zaman-zaman təcavüzlərinə rəvac vermiş, mənfur, xəbis niyyətlərinə hədəf olmuşdur....xüsusilə, XX əsrsdə....bu xüsusda qısa da olsa XVIII-XIX əsrlər mərhələsinə də diqqət yetirək.
1747-1828-ci illər (qısa, 81 il ərzində) Naxçıvan xanlığının sərhədləri əski hüdudlar daxilində tutduğu ərazilər Qərbi Azərbaycanın cənub və cənub-qərb hissələri ilə həmsərhəd olmuş, müasir Araz vadisi düzənliyini (Arazdöyən əraziləri boyunca Şelli, Mehmandar, Dəvəli... kəndləri, Qəmərli nahiyəsi, Kömürlü dağ (2063 m), Əjdəha dağı (1239 m) və Ucubiz dağı (1210 m) daxil olmaqla) Vedibasar mahalının Arpaçay hövzəsini (Keşişkənd nahiyəsi, Paşalı kəndi), Mehri nahiyəsini (Lehvaz kəndindən Gığı kəndi boyunca Arazbarı, Əlidərəsi, Həkəri, Lök qalası, Maralzəmi, Şeyxlər, Şəki kəndlərindən Bazarçayın yuxarı axarlarının sağ yataqlarına kimi ərazilərə-Əikli, Şükarklı, Məlikli, Əlili...yurd yerlərinədək) əhatə etmişdir. Bu sıraya Şərur nahiyəsinin Kərki kəndi də (960 hektar ərazi) əlavə edilir.
“Kərki” etnotoponimi əski Türk soylu “Görk/Börk” (“nümunə”,”önəmli”,”irəlidə olan” mənasında) qəbiləsi adının dialekt-şivə assimlyasiyası nəticəsində yaranmış və geniş Türk coğrafiyasında yayılmışdır, İraq Respublikasında Kərkük diyarı, Kirkuk şəhəri, Özbəkistanda Kərki tayfası yaşamışdır. Qədim Oğuz yurdu Türkmənistan Respublikasının şərqində, Amu-Dərya çayının sol sahilində, Türkmənabad şəhərindən 210 km cənub-şərqə doğru yerləşən və tarixi-coğrafi salnamələrdə X əsrdən adı keçən Kərki şəhəri (1917-ci ilədək Kərki bəylərbəyliyinin inzibati-siyasi mərkəzi) 1999-2017-ci illərdə “Atamurad” adlanıb, sonra əski etnotoponim bərpa edilib.
Araz çayı vadisinin Taclar dağına bitişik hissəsində, dağın ətəyində yerləşən Kərki kəndi (sahəsi 19,2 kv.km) Şərur-Dərələyəz qəzasının tərkibində olub, Cəfərqulu xan Kəlbalı xan oğlu Naxçıvanskinin (1859-1931) idarəçiliyində olub. 1918-ci ilin aprel ayında daşnak-quldur A.Ozanyanının dəstələri kəndi yandırmış, dinc əhaliyə qarşı amansız qətliamlar törətmişdir. Osmanlı Türkiyəsinin 5-ci Ordusunun bir taboru Kəmərli nahiyəsini, o cümlədən, Kərki kəndinin azad edilməsi uğrunda hay-daşnak dəstələrindən azad edərkən Şəhid olan Türk döyüşçüsü bu kəndin qəbirstanlığında dəfn edilib.
Haşiyə. Naxçıvan diyarının əzəli, tarixi sərhədləri hüdudunda torpaqlarının 1918-ci ilin iyun-iyul aylarında rus-hay silahlı birləşmələrinin işğalından azad edilməsi və əhalisinin soyqırım qətliamlarından xilası naminə Osmanlı Türkiyəsinin 15-ci Ordu korpusunun sərkərdəsi, general Musa Kazım Qarabəkir paşanın (1882-1948) xüsusi xidmətləri olub, O, 1919-cu il, mart ayında Naxçıvan şəhərini azad etmişdir.
XIX əsrin I yarısında (1840-cı illərdə) rus kartoqraflarının tərtib etdikləri irimiqyaslı topoqrafik xəritələrdə Naxçıvan xanlığının (Çuxur-Seyid bəylərbəyliyinin inzibati-ərazi bölgüsünə uyğun) hüdudları olduğu kimi saxlanılmış, heç bir inzibati ərazi-sərhəd dəyişikliyinə yol verilməmiş, hətta Qərbi Azərbaycanın Türk toponimləri təhrif edilmədən yazılmışdır.
1874-cü ildə yaradılan Şərur-Dərələyəz qəzası tarixən kökənli tərəkəmə elatının “Köçəri mədəniyyətinin ana xətti” olub, Arpaçay hövzəsinin orta və yüksək dağlığı, subalp və alp çəmənlikləri (Qurdqulağı, Aynalı, Ortakənd, Zeytə, Mülkükənd...) yay otlaqları, Arazboyu düzənliklərin yovşanlı-yulğunlu, gəngizli...düzənlikləri (Sarvanlar, Mehmandar, Qaralar, Şelli, Bəyqurd...) qış otlaqları kimi istifadə edilib, minilliklərlə, qəza əhalisinin 75 %-ə qədəri Türk-Müsəlman əhli idi (1897-ci il Ümumrusiya əhali siyahıyaalınmasına görə əhali sayı 75 538 nəfər idi),...amma, 1920-ci il, 10 avqust tarixində qəzanın dağlıq hissəsi haylara verildi, yenə də kökənli yurd yerimiz-Paşalı kəndi qəza mərkəz oldu....
Bütöv Azərbaycan torpaqları hesabına yaradılan “ermənistan” adlı dövlətin etnodemoqrafik təminatı yerli Türk-Müsəlman əhalisinin, eləcə də, 1905-1920-ci və 1940-cı illərdə xarici ölkələrdən sürüləın hay toplumu hesabına, ərazisinin/sərhədlərinin genişləndirilməsi isə Naxçıvan diyarının, Zəngəzur və Qazax qəzalarının torpaqları bahasına mümkün, nəticədə bir qurama “dövlət” var olmuşdur.
Şərur nahiyəsinin Yeni Havuş kəndi 1930-cu illərdə düşmənə verilən qədim yurd yerinin (1869-cu ildə çap edilmiş 1:210 000 miqyaslı Qafqaz xəritəsində (ədəbiyyatda “5 verstlik xəritə” kimi adlanır) qeyd edilən, Şərur-Dərələyəz qəzasına aid olan, əhalisi Türk-Müsəlmanlardan ibarət, Qabaqlı çayının yuxarı axarlarında, Gəlinqayası yaxınlığında yerləşən Avuş kəndinin) itirilməsinə təsəlli olaraq Naxçıvan diyarında yaradılıb, 1918-ci ildə hay-daşnak dəstələri 60-a qədər evi qarət edib, yandırıb, Əfşar tayfası əhalisini qətlə yetirib...1920-ci illərdə əhali geri qayıdaraq müəyyən müddət orada yaşayıb, indi yurd yerlərinin qalıqları itib-batmaq üzrədir....
Naxçıvanı diyarının ərazilərindən 1830-cu illərdən başlayaraq “erməni”lərə verilən torpaq sahələrinin sahə və məkanca coğrafi təhlili, bölgənin etnodemoqrafik tərkibinin zorla və məqsədli dəyişdirilməsi üçün ilk növbədə aşağıdakı tarixi-arxiv sənədlərinə diqqət yetirmək kifayətdir:
- II Yekaterinanın (1729-1796) 10 fevral 1796-cı il tarixli fərmanı ilə “İrəvan xanlığı haqqında” əmrinə əlavə edilmiş həmsərhəd Azərbaycan xanlıqları və Osmanlı Türkiyəsi vilayətlərinin xəritəsi (III cild, səh.78-79);
- 1809-1817-ci illər çar Rusiyasının Cənubi Qafqazın Azərbaycan ərazisindəki (Araz çayından şimalda qalan hissəsində) xanlıqların, o cümlədən, İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının sərhədlərini əks etdirən xəritələr (Qafqaz Hərbi Dairəsi Qərargahının Hərbi-Tarixi şöbəsinin rəisi, hərbi tarixçi, topoqraf, general-mayor V.İ.Tomkeyev (1857-1913) tərəfindən 1901-ci ildə işlənilmişdir);
- 1901-ci ildə işlənilmiş “Qafqaz diyarının 1801-1813-cü illərdə müəyyən edilmiş sərhədləri hüdudlarında” xəritəsi;
- “Zaqafqaziya diyarında 1809-cu ildən 1817-ci ilədək keçirilmiş hərbi əməliyyatların xəritəsi”;
- 1826-1828-ci illərdə çar Rusiyası ilə Qacarlar dövləti arasında gedən müharibənin hərbi əməliyyatların gedişini əks etdirən xəritə (yer adları göstərilən və sərhədlər çızılan irimiqyaslı kartoqrafik təsvirlər);
- 1833-cü ildə nəşr edilmiş “Naxçıvan əyalətinin statistik təsviri” toplusu;
- İlk dəfə 1869-cu ildə Tiflis şəhərində çap edilmiş (sonralar 1872-1938-ci illər ərzində təkrarlanmış) 55 vərəqlik “Qafqaz diyarının mükəmməl xəritəsi” (1:210000);
- 1913-cü il nəşr edilən və Rusiya İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsi və Qafqaz hərbi-topoqrafiya bölməsi tərəfindən birlikdə (tərtibçi hərbi topoqraf-kartoqraf D.D.Paqiryev (1865-1913) hazırladıqları 550 səhifəlik “Beş verstlik (1:210000) Qafqaz diyarının əlifba göstəriciləri (toponimləri) xəritəsi”ndə 34000 Türk-Müsəlman mənşəli yer adları göstərilib, o cümlədən, Naxçıvan diyarına aid olan;
- ZSfSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 18 fevral 1929-cu il tarixli sərəncamı (Naxçıvan diyarı, Şərur vadisindəki Kilsəli, Arpayalı, Qurqulaq, Hacılı, Ağbinə, Almalı...kəndlərinin “ermənistan SSR”-ə verilməsi barədə).
XVIII-XX əsrlər ərzində ilkin çöl-ölçmə işləri nəticəsində işlənilmiş irimiqyaslı kompleks-topoqrafik xəritələrin riyazi-təhlili göstərir ki, Naxçıvan diyarının 3 min kv.km-ə qədər ərazisi qondarma “ermənistan respublikası” sərhədləri hüdudlarına verilmişdir...
P.S. Rusiya Federasiyası ərazisində, Azov və Xəzər dənizləri arasında axan Don çayı sahillərində 1779-cu ildə hay sürüsü yerləşdirilib, Rostov şəhərinin inzibati-ərazi vahidi hissəsi kimi “Naxçıvan” şəhərinin adı verilib. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi qədim və əski Türk-Müsəlman şəhərimizin milli, etimoloji məna baxımından ilkin dini-sakral məzmun kəsb edən toponimin beynəlxalq hüquq normalarının kobudcasına pozulması nəticəsində qondarma “şəhərə” ünvan edilməsinin qəbuledilməzliyinə rəsmi dövlət münasibətini bildirməsi indiki dövrdə xüsusilə vacibdir..
P.S.S. Keşişkənd nahiyəsi dinsiz hay kilsəsi tərəfindən 1957-ci ildən “Yexeqnadzor”, Paşalı kəndi həmin ildən “Zarişat”, Kilsəli kəndi-“Xaçik”, Arpayalı kəndi-“Areni”, Ağbinə kəndi-“Oqbin”, Qurdqulağı kəndi-“Belorabert”, Ortakənd kəndi-“Qladzor”, Zeytə kəndi-“Zedeya”, Mülkükənd kəndi-“Malışka”....adlanır.
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
