Müşfiq Ələsgərli: “Bu isə təkcə psixoloji cəhətdən formalaşmaqda olan uşaqlar üçün deyil, elə yetkinlik yaşına çatmış şəxslər üçün də birbaşa təhlükədir”
Uşaqların sosial şəbəkələrin zərərli təsirindən qorunması, onların bu platformadan məqsədyönlü, səmərəli istifadə etməsi zərurətə çevrilib. Uşaqlarımız sosial şəbəkələrdən geniş şəkildə istifadə edir. Nəinki “Facebook”dan, eləcə də TİK-TOK sosial şəbəkəsindən əl çəkmək istəmirlər. Heç şübhəsiz ki, bu da cəmiyyəti, ailəni və dövləti ciddi narahat edir. Dövlət səviyyəsində müvafiq qanunvericiliyə dəyişiklik edilir. Cəmiyyət və ailə də öz məsuliyyətini dərk etməlidir ki, dövlətin bu yöndə addımları müsbət nəticəyə vara bilsin.
TİK-TOK sosial şəbəkəsinin uşaqlarımızın gündəlik həyatına sirayət etməsi ciddi faktor kimi ortadadır. TİK-TOK Çinin yaratdığı platforma olsa da, araşdırmalara görə, bu ölkənin özündə TİK-TOK-dan istifadə olunmur. Amma dediyimiz kimi bizim ölkədə TİK-TOK-dan uşaqlar belə istifadə edir.
Bu gün uşaqlarımız əsasən hansı sosial media platformalarından qorunmalıdır?
Milli mənəvi dəyərlərə və uşaq tərbiyəsinin etik əsaslarını daha çox sarsıdan hansı şəbəkələrdir?
Media eksperti Müşfiq Ələsgərli baki-xeber.com-a bildirdi ki, bəzi sosial şəbəkə platformaları istifadəçilər qarşısında şərtlər qoyur, hüquqi qaydalar tətbiq edirlər. İstifadə şərtləri (Terms of Service) adlandırdığımız bu prinsiplərə əsasən, zərərli məzmun paylaşılması, insanlara neqativ təsir edən görüntülərin ictimailəşdirilməsi və digər bu kimi hallar yasaqlanır: “Məsələn, “Facebook”, “YouTube” və digər bu kimi iri platformalar insanların zərərli məzmundan qorunması üçün müəyyən mexanizmlər tətbiq edirlər. O cümlədən, 12-13 yaşdan aşağı uşaqların hesab açmasını formal olaraq məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Bu tip platformalarda valideyn nəzarəti alətləri də mövcuddur.
Lakin, bu tədbirlərin effektivliyi ciddi sual altındadır. Bir valideyn öz övladına məhdudiyyət tətbiq etsə belə, həmin uşağın dostunun telefonundan, yaxud başqa platformalar vasitəsilə eyni məzmuna çıxış əldə etməyəcəyinə heç bir təminat yoxdur. Yaxud, uşaqların 13-16 yaş baryerini anonim profillərlə aşmayacaqlarına da təminat yoxdur”.
M.Ələsgərli qeyd etdi ki, üstəlik, məsələ təkcə “Facebook” və “YouTube”la bitmir. Ekspert vurğuladı ki, hazırda dünyada 100-lərlə sosial şəbəkə və video-paylaşım platforması fəaliyyət göstərir: “Onların böyük əksəriyyətində yaş filtrləri ya ümumiyyətlə yoxdur, ya da formal xarakter daşıyır, faktiki olaraq işləmir. Bir sıra platformalarda pornoqrafik materiallar, zorakılıq səhnələri, kriminal davranışların təbliği və digər zərərli məzmunların yayılması ilə bağlı problemlər qalmaqda davam edir. Adını qeyd etdiyiniz TikTok platforması qısa və alqoritmik şəkildə tövsiyə olunan video formatına görə xüsusilə uşaq və yeniyetmələrin diqqətinin uzun müddət platformada saxlanılması, potensial zərərli məzmunla qarşılaşma riski və davranış modellərinə təsiri baxımından daha bərbaddır. Bu isə təkcə psixoloji cəhətdən formalaşmaqda olan uşaqlar üçün deyil, elə yetkinlik yaşına çatmış şəxslər üçün də birbaşa təhlükədir. Bu mənada rəqəmsal texnologiyaların, internetin, xüsusən sosial şəbəkə platformalarının uşaqlar və yeniyetmələr üzərində yaratdığı neqativ təsirlər bütün dünya dövlətlərində narahatlıq doğurur, ciddi şəkildə müzakirə edilir.
Son illərdə dünyanın müxtəlif ölkələrində 16 yaşadək şəxslərin sosial şəbəkələrdə qeydiyyatına məhdudiyyət qoyulması ilə bağlı qanunvericilik təşəbbüslərinin irəli sürülməsi də məhz bu narahatlıqlardan qaynaqlanır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, bu istiqamətdə atılan addımlar müsbət nəticələr verir. Məsələn, Avstraliya 16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdə hesab açmasını məhdudlaşdıran ən sərt qanunvericilik modellərindən birini qəbul edib və effekt əldə edib. Bu baxımdan Azərbaycanda 16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdə qeydiyyatına məhdudiyyət qoyulması istiqamətində atılan addımlar müasir dövrün çağırışlarına uyğun və strateji əhəmiyyət daşıyan təşəbbüs kimi qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanda bu problemin aradan qaldırılmasını ehtiva edən qanun layihəsinin Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılması ciddi əhəmiyyət daşıyır. Layihənin mühüm üstünlüklərindən biri də onun həm də effektiv icra mexanizmlərini nəzərdə tutmasıdır. Yaş məhdudiyyəti ilə bağlı tələbləri yerinə yetirməyən platformalar üçün cəza və cərimə prosedurlarının müəyyən edilməsi qanunun effektivliyini artıran mühüm elementlərdir. Hüquqi praktikada istənilən normanın real nəticə verməsi üçün onun icrasını təmin edən məsuliyyət mexanizmlərinin mövcudluğu vacib şərtlərdən biridir.
Layihənin üstünlüklərindən biri də budur ki, o, əhatəli hazırlanıb. O, sosial şəbəkə platformaları arasında keyfiyyət təsnifatının aparılmasını da nəzərdə tutur. Hansı platformalar ki, informasiya prinsiplərini pozurlar, zərərli məzmun və görüntülərin yayılması üçün filtirasiya tətbiq etmirlər, həmin platformaların provayderləri üzərində daha ciddi cəzaların tətbiqi planlaşdırılır. Qanun qəbul edildikdən sonra hansı platformalara uşaqların girişinin daha çox məhdudlaşacağı daha aydın şəkildə müəyyən ediləcək”.
İradə SARIYEVA
