Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində və mədəniyyətinin inkişafında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rolu misilsizdir. Onun rəhbərliyi dövründə memarlıq sadəcə binaların inşası deyil, xalqın milli kimliyinin daşa həkk olunması prosesi kimi xarakterizə olunur.
Heydər Əliyevin Azərbaycan memarlıq irsinə olan münasibətini və bu sahədəki strateji xidmətlərini üç əsas istiqamət üzrə təhlil etmək olar:
1. Milli Memarlıq İrsinin Qorunması və Bərpası
Heydər Əliyev hələ ötən əsrin 70-80-ci illərindən başlayaraq Azərbaycanın qədim memarlıq məktəblərinin (Arran, Şirvan, Marağa- Naxçıvan) qorunmasını dövlət siyasətinin prioritetinə çevirmişdir. Onun birbaşa göstərişi ilə Naxçıvanda Mömünə Xatun məqbərəsi bərpa edilmiş, Şuşa şəhəri "Qoruq-şəhər" statusu almış və dahi şair Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi ucaldılmışdır.
Bu yanaşma Azərbaycan memarlığının genetik yaddaşını qorumaqla yanaşı, həm də Sovet ideologiyasının hakim olduğu bir dövrdə milli ruhun dirçəlişinə xidmət edirdi.
2. Müasir Bakının Memarlıq Simasının Formalaşması
Paytaxt Bakının bu gün heyranlıq doğuran siması məhz Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasətinin nəticəsidir. O, Bakını "Şərqin ən gözəl şəhəri" görmək istəyirdi. Bu dövrdə inşa edilən: Gülüstan sarayı, Heydər Əliyev Sarayı,Hökumət Evi ətrafındakı ansambllar, Şərq elementləri ilə modernizmin sintezini özündə birləşdirən unikal nümunələrdir. O, memarlardan hər bir binanın həm funksional, həm də estetik baxımdan xalqın mədəni səviyyəsini əks etdirməsini tələb edirdi.
3. Müasir Azərbaycan Memarlığının "Heydər Əliyev İmzası"
Müstəqillik illərində Ulu Öndərin rəhbərliyi ilə Azərbaycan memarlığı yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Onun müəllifi olduğu "İnkişafın Azərbaycan Modeli" şəhərsalma və infrastruktur layihələrində də özünü göstərdi. Bu gün Bakının simvoluna çevrilmiş, dünya memarlıq inciləri siyahısında yer alan Heydər Əliyev Mərkəzi və digər monumental tikililər məhz onun tərəfindən qoyulmuş təməllərin və müasir memarlığa verdiyi dəyərin təntənəsidir.
Heydər Əliyev üçün memarlıq bir millətin keçmişi ilə gələcəyi arasında qurulan ən möhkəm körpüdü. O, hər bir memarlıq abidəsinə tarixi sənəd kimi yanaşırdı. Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə, xüsusilə Şuşada, Ağdamda, Füzulidə və Qarabağın digər guşələrində aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri Heydər Əliyev memarlıq məktəbinin və irsinin ən layiqli davamıdır.
Bakı bu gün müasir şəhərsalma elminin ən uğurlu nümunələrindən biri kimi dünya memarlıq xəritəsində özünəməxsus yer tutur. Bu inkişafın təməlində isə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hələ onilliklər öncə müəyyən etdiyi strateji baxış və paytaxtımızın estetik görünüşünə verdiyi xüsusi önəm dayanır. Bu baxımdan Bakı Ağ Şəhər layihəsi həmin uzaqgörən siyasətin və memarlıq mədəniyyətimizə göstərilən qayğının ən parlaq məntiqi nəticəsidir.
Buna da bir neçə aspektdən yanaşmaq olar
1. "Qara Şəhər"dən "Ağ Şəhər"ə: Ekoloji və Memarlıq Transformasiyası
Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə Bakının sənaye simasından təmizlənərək, humanist və yaşıl şəhər modelinə keçidi prioritet kimi müəyyən edilmişdi. Buna Tarixi kontekstdən yanaşsaq görürük ki, uzun illər neft sənayesinin mərkəzi olan və ekoloji gərginliyi ilə seçilən "Qara şəhər" in regenerasiya ideyası məhz Heydər Əliyevin Bakının Baş Planına verdiyi əhəmiyyətin tərkib hissəsidir. Buna Davamlılıq baxımından yanaşsaq, bu layihə sadəcə tikinti deyil, eyni zamanda dünyanın ən böyük şəhərsalma layihələrindən biri kimi ekoloji bərpa prosesidir. Eyni zamanda burada, Heydər Əliyevin Şəhərsalma Fəlsəfəsi ön plana çıxırvə görürük ki,Ulu Öndərin memarlıq fəlsəfəsinin ana xəttini milli ornamentlərlə müasir texnologiyanın sintezi təşkil edirdi. Ağ Şəhər layihəsində biz bu irsin təzahürlərini bir daha şahidi oluruq:
1.Vahid memarlıq ansamblı: Şəhərin bir hissəsinin deyil, bütöv bir rayonun vahid üslubda (Fransız üslubu, müasir və klassik memarlıq) inkişafı Heydər Əliyevin arzuladığı sistemli şəhərsalma yanaşmasıdır.
2.İnsan mərkəzli mühit: Geniş bulvarlar, parklar və piyada zonaları Ümummilli Liderin "Bakı dünyanın ən gözəl şəhərlərindən biri olmalıdır" devizinin real təcəssümüdür.
3. Strateji Davamlılıq və Müasir İcra:
Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2011-ci ildə təməli qoyulan bu layihə, Heydər Əliyev kursunun iqtisadi və mədəni gücünün nümayişidir. "Bakı Ağ Şəhər" layihəsi həm də Azərbaycanın investisiya cəlbediciliyini və beynəlxalq memarlıq standartlarına inteqrasiyasını təmin edir.
Nəticə etibarı ilə onu qeyd etmək olar ki, Bakı Ağ Şəhər sadəcə bir yaşayış kompleksi deyil, o, Azərbaycanın sənaye keçmişindən parlaq gələcəyinə uzanan körpüdür. Bu möhtəşəm layihə Heydər Əliyevin Bakını modernləşdirmək, onu dünyanın mədəniyyət və turizm mərkəzinə çevirmək strategiyasının ən uğurlu icrasıdır. Onun memarlığa verdiyi hər bir töhfə, bu gün Ağ Şəhərin timsalında həm yerli, həm də xarici mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilən bir sənət əsərinə çevrilmişdir.
Rizvan QARABAĞLI
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
Şərq Ölkələri Beynəlxalq memarlıq Akademiyasının
müxbir üzvü
