Azərbaycan ərazisində 20 yox 24 xanlıq olub
İstedadlı jurnalist İradə Sarıyeva “Cənubi Azərbaycanın sırf türk xanlıqları - fars-molla rejimi dövlətçilik ideyasını boğa bilməz...” (Bakı Xəbər. - 2023.- 11 yanvar. - № 4. - S. 11.) başlıqlı müsahibəsi mövzuya marağı artırdı və araşdırmalar nəticədə yeni tarixi faktların ortaya çıxmasına səbəb oldu.
İradə Sarıyevanın müsahibəsində və həmmüəllifi olduğum, 2018-ci ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” dərsliyində Azərbaycan ərazisində 20 xanlığın, 12 xanlığın şimalda, 8 xanlığın cənubda olduğunu qeyd etmişdim. Lakin araşdırmalar nəticəsində məlum oldu ki, Azərbaycan ərazisində 20 yox, 24 xanlıq mövcud olub. Bunlardan 12 -si şimal, 12-si cənubi Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərib. Faktlara müraciət edək.
Azərbaycanın XVIII –XIX əsrlər tarixinə aid yazılan kitab və məqalələrdə feodal pəkandəliyi dövründə mövcud olmuş xanlıqların sayına aid məlumatlar müxtəlifdir. Bu günə qədər Azərbaycanın xanlıqlar dövrünə aid yazılmış kitab və məqalələrin əksəriyyətində xanlıların sayı 18 və 20 olduğu göstərilsə də tarixi tədqiqatların davam etdirilməsi sübut edir ki, xanlıqların sayı daha çoxdur. Etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş xanlıqların sayının dəqiqləşdirməsində və digər mövzularda yeni tədqiqatların, yeni fikirlərin orta çıxmasında tarixçilərlə yanaşı istedadlı jurnalistlərin də rolu əvəzsizdir. İstedadlı jurnalist İradə Sarıyeva da məhz belə jurnalistlərdəndir.
Prof. Tofiq Mustafazadənin 2005-ci ildə nəşr olunmuş “Quba xanlığı” kitabında 1747-ci ildə Nadir şah Əfşara sui-qəsddən sonra Azərbaycanda 20 müstəqil və yarımmüstəqil xanlıqların yaranması, 2011-ci ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan xanlıqlarının qısa tarixi” kitabında isə “1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycanda 20-dək xırda irsi feodal monarxiyalar - xanlıqlar, həmçinin qonşu hakimlərdən asılı olan bir neçə sultanlıq meydana gəldiyi göstərilir. Burada aydın görünür ki, müəllifin bu iki kitabında da xanlıqların sayı fərqli qeyd olunub.
Ənvər Çingizoğlunun 2016-cı ildə nəşr olunmuş “Xalxal xanlığı”, “Marağa xanlığı”, “Qəzvin xanlığı”, 2017-ci ildə nəşr olunmuş “Urmiya xanlığı”, 2019-cu ildə nəşr olunmuş “Maku xanlığı” monoqrafiyaları xanlıqlarla bağlı tədqiqatların aktual olduğunu sübut edir. Bundan əlavə Qənbər Həsən oğlu Kərəminin 2016-ci ildə AMEA-nın A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim etdiyi “Zəncan xanlığı” adlı dissertasiya yeni faktların ortaya çıxmasına səbəb oldu. Nəticədə məlum oldu ki, Azərbaycan ərazisində 12 -si şimalda, 12-si isə cənubda olmaqla 24 xanlıq fəaliyyət göstərib. Bunlar aşağıdakılardır:
Şimali Azərbaycan xanlıqları: Quba xanlığı, Dərbənd xanlığı, Bakı xanlığı, Şəki xanlığı, Şamaxı xanlığı, Cavad xanlığı, Salyan xanlığı, Talış xanlığı, Gəncə xanlığı, Qarabağ xanlığı, Naxçıvan xanlığı, İrəvan xanlığı.
Cənubi Azərbaycan xanlıqları: Urmiya xanlığı, Ərdəbil xanlığı, Marağa xanlığı, Maku xanlığı, Mərənd xanlığı, Qaradağ xanlığı, Qəzvin xanlığı, Sərab xanlığı, Təbriz xanlığı,Xalxal xanlığı, Xoy xanlığı, Zəncan xanlığı
Bu siyahıda yenilik ondan ibarətdir ki, əvvəllər nəşr olunmuş kitabların heç birində Mərənd xanlığı, Qəzvin xanlığı, Xalxal xanlığı və Zəncan xanlığı göstərilməyib. Cənubi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş bu 4 xanlıq haqqında Azərbaycan əhalisində heç bir məlumat olmayıb. Sual oluna bilər ki, xanlıqlarla bağlı bu araşdırmaların nə əhəmiyyəti var?
Yadda saxlamaq lazımdır ki, Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş hər bir xanlıq, ərazisi, sərhədləri, bayrağı, hərbi qüvvəsi, hətta pul vahidi olmuş kiçik Azərbaycan dövlətləri hesab olunur. Ona görə bu qurumların tarixinin obyektib öyrənilməsinin dövlətçilik tariximizin inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bütün bunları nəzərə alaraq bizə yeni məlum olan 4 xanlıq haqqında oxuculara qısa məlumat verməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Mərənd xanlığı
Cənubi Azərbaycanın Şərqi Azərbaycan əyalətinin Təbriz və Marağadan sonra üçüncü böyük şəhəri olan Mərənd əyalətin şimal hissəsində yerləşir. 3286 kvadrat kilometr sahəsi olan Mərənd şəhəri (əyalət ərazisinin 7,2%-i) təbii gözəllikləri, münbit və məhsuldar torpaqları ilə məşhurdur. Mərənd cənubdan Təbrizlə, şimaldan Zunuz, Ələmdar və Culfa vasitəsilə Arazla, qərbdən Xoy və Maku ilə, şərqdən isə Qaradağ mahalı ilə qonşudur.
Mərəndin adı yunan mənbələrində eramızdan əvvəl II əsrdə çəkilir və burada yaşayış məntəqəsi olduğu qeyd edilir. Tarixi mənbələrin verdiyi məlumata görə, Mərənd şəhəri madayların hakimiyyəti dövründə bir müddət mühüm inzibati mərkəz kimi istifadə edilib.
1747–1828-cı illər ərzində mövcud olan Mərənd xanlığı Azərbaycan tarixində özünəməxsus yeri ilə seçilir. Bu xanlıq şimaldan Gərgər mahalı, şərqdən Qaradağ xanlığı, cənubdan Təbriz xanlığı, qərbdən Xoy xanlığı ilə həmsərhəd idi. Xanlığın yaradıcısı Məhəmməd Rza xan idi. Məhəmmədrza xan Nadir şah Əvşarın ölümündən sonra Mərəndin hakimi olub. Mərənd xanlığına hakim olmaq uğrunda əslən Yekan mahalından olan Mir Qılınc Baba xanın törəmələri ilə Xoydan olan Dünbili elinin nümayəndələri mübarizə aparırdılar.
Qəzvin xanlığı
Qəzvin hakimi Pənah xan Əmmərlu çoxsaylı bir qoşun toplayaraq şahlıq həvəsinə düşmüşdü. İlk öncə Təbrizi alıb, paytaxt etmək istəyirdi. Qoşunla gəlib, Təbrizin 6 ağaclığında mövqe tutdu. Azad xan Əfqan Fətəli xan Araşlı-Avşara göstəriş verdi ki, 4 min nəfərlik qoşunla onu dəf etsin. Fətəli xanla döyüşdə Qəzvin xanı məğlub oldu.
Xanları -Pənah xan Əmmarlı (1747-1764), Rüstəm xan Əmmarlı (1764-1788),İbrahim xan Əmmarlı
Zəncan xanlığı
Zəncan xanlığın banisi Zülfüqar xan Əmirli-Avşar idi. Avşar elinin Əmirli oymağının Zəncan ətrafında böyük nüfuzu var idi. “Kitabi-məcməül-sultaniyyə”nin 370-ci səhifəsində yazılır: “Əmirli-Avşar elindən bir tayfa adıdır ki, Xəmsənin (Zəncanın) ətrafında sakindirlər. Zülfüqar xan Əmirli-Avşar (Zəndiyyə dönəmində) Zəncanın valisi və Kərim xan Zəndin siyasi rəqibi idi. Bugünkü Zülfüqarilərin ulu babası olub və Zəncanın Səbzə meydanında yerləşən imarət onunkudur”. “Gülşəni-murad”, “Rüstəmüttəvarix” və başqa kitablarda da onun haqqında məlumatlar verilib. Kitabların bir neçə yerində onun iqtidarı və qüdrətinə görə, “Alicah Zülfüqar xan”, “Sultan Zülfüqar xan Əmirli-Avşar”, “Xaqan” ünvanları ilə xatırlanıb. Zülfüqarilərin daxil olduğu əmirlilərin olduqları yer, Qoltuq qalası Zəncanın cənub yörəsində yerləşirdi.
Zülfüqar xan Kərim xan Zəndin ölümündən sonra qoşun çəkib Qəzvini tutdu. Şahlıq iddiasında idi. Əlimurad xanın hücumundan sonra Qəzvini buraxıb Zəncana qayıtdı. Zülfüqar xan Ağaməhəmməd xan Qovanlı-Qacarın qardaşı Cəfərqulu xanla vuruşub məğlub olmuşdu. Zülfüqar xan məğlub olub Xalxala getmiş, Xalxalın hakimi isə onu Əlimurad xana təhvil vermiş və 1780-ci ildə Zülfüqar xanı öldürmüşdü.
Zülfüqar xanın törəməsi Zülfiqari soyadını daşıyır. Xanları-Zülfüqar xan Əmirli-Avşar (1747–1780), Əli xan Zayirli-Avşar (1780–1782), Abdulla xan Usanlı-Avşar (1782–1797), Əmənulla xan Avşar (1797–1810)
Xalxal xanlığı
Xanlığın yaradıcısı Əmirgunə xandır. Əmirgunə xan Əmirli-Avşar Nadir şah Qırxlı-Avşarın ölümündən sonra Gilanın valisi olmuşdu. Sonra Taroma başçılıq etmişdi. Əmirgünə xan Avşar Fətəli xan Araşlı-Avşarla birləşib Kərim xan Zəndə qarşı çıxdı. Sonra Kərim xanın tərəfinə keçdi. Kərim xan onu Şiraza “fəxri qonaqlığa”aparıb ali şuraya daxil etdi.
Kərim xanın vəfatından sonra Əmirgünə xan Taroma qayıdıb özünün xanlığını elan etmişdi. İranı birləşdirməyə başlayan Ağaməhəmməd xanı tanımaq istəmirdi. İlk növbədə Urmiya hakimi Məhəmmədqulu xan Qasımlı-Avşara müraciət etdi. Məhəmmədqulu xan ona etina etmədi. Əmirgunə xan 1782-ci ildə başqa xanlarla birləşib Mazandarana hücum etdi. Savaşda yaralandı.
XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanın şimal xanlıqlarından fərqli olaraq, cənub xanlıqları müstəqilliklərini daha tez itirmişdilər. Mərkəzi hakimiyyəti bərpa etmək uğrunda mübarizə aparan Qacarlar cənub xanlıqlarını öz ətrafında birləşdirdirlər. Rus-Qacar müharibələrinin nəticəsində şimal xanlıqlarının ərazisi isə çar Rusiyasının əsarəti altına düşdü.
MƏHƏRRƏM ZÜLFÜQARLI t.ü.e.d, professor
