Akif Nəsirli: “Müavinət məbləğləri arasında cəmi 40 manat fərqin olması müəyyən suallar yaradır”
Elçin Bayramlı: “Bu məbləğlərə yenidən baxılmalı, optimal bir mexanizm müəyyənləşməlidir”
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 12-də imzaladığı qanunvericilik aktlarına əsasən, ölkəmizdə himayədar ailə institutu tətbiq edilir. Dünyada uşaqlara alternativ qayğı sahəsində geniş istifadə olunan "Himayədar ailə" modeli valideyn himayəsindən məhrum uşaqların müəyyən müddət ərzində dövlət nəzarəti altında, ödənişli əsaslarla ailə mühitində yaşamasını və inkişafını, qayğı ilə əhatə olunmasını təmin edir. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyi tərəfindən ötən dövrdə 78 uşaq himayədar ailələrə verilib. Bununla əlaqədar qanunvericiliyə uyğun olaraq Agentliklə həmin uşaqları himayəyə götürənlər arasında uşağın himayədar ailəyə verilməsinə dair müqavilələr imzalanıb.
Himayədar ailələrə verilən uşaqlardan 34-ü oğlan, 44-ü qızdır. Hazırda həmin uşaqlardan 41-i Bakıda, 4-ü Abşeronda, 33-ü rayonlardakı (Ağcabədidə 1, Astarada 1, Biləsuvarda 1, Cəlilabadda 1, Gəncədə 4, Göyçayda 1, Göygöldə 3, Xaçmazda 3, Lənkəranda 4, Şamaxıda 1, Şəkidə 1, Şəmkirdə 4, Zaqatalada 1, Oğuzda 3, İmişlidə 2, Mingəçevirdə 1, Zərdabda 1 ailə) ailələrdə yaşayır. Nazirlik tərəfindən himayədar ailələrə aylıq sosial ödənişlər də edilir.
Göründüyü kimi himayəyə götürülən 6 yaşadək uşaqlara görə aylıq 355 manat, 7-13 yaş arası uşaqlara görə 375 manat, 14-18 yaş arası uşaqlara görə isə aylıq 395 manat müavinət ödənilir. Ödənilən məbləğ arasında cəmi 40 manat fərq var. Təbii, 14-15 yaşlı uşağı tələbatı, geyimi və sair 6 yaşlı uşaqdan fərqlidir.
Uşaqların himayədar ailələlərə verilməsi yaxşı təcrübədi. Amma ailələrə ödənişlə bağlı məsələnin dəyişdirilməsi, məbləğin artırılması müzakirə olunmalı məsələdir. Bu məsələnin müzakirəsi gözlənilə bilərmi? 40 manat fərq nə qədər doğrudur? Təcrübə özü yaxşıdır, amma ödənişdəki cüzi fərq suallar doğurur. Bu fərqi aradan qaldırmaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, ailə əsaslı himayə modelinin tətbiqi uşaqların institusional müəssisələrdə deyil, ailə mühitində böyüməsi baxımından müsbət və müasir yanaşmadır. O qeyd etdi ki, bu təcrübə uşaqların sosiallaşmasına, psixoloji inkişafına və cəmiyyətə inteqrasiyasına daha çox töhfə verir.
“Lakin müavinət məbləğləri arasında cəmi 40 manat fərqin olması müəyyən suallar yaradır. Çünki yaş artdıqca uşaqların qidalanma, geyim, təhsil, nəqliyyat və digər gündəlik xərcləri də artır. Xüsusilə yeniyetmə yaşlarında bu tələbatlar daha yüksək olur və ailələrin üzərinə düşən maliyyə yükü artır.
Bu baxımdan gələcəkdə müavinət məbləğlərinə yenidən baxılması və yaş qrupları üzrə fərqlərin daha real ehtiyaclara uyğun müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğun görünür”.
A.Nəsirlinin sözlərinə görə, bunun üçün aidiyyəti qurumlar uşaqların müxtəlif yaş dövrlərindəki xərclərini təhlil etməli, inflyasiya və yaşayış minimumu kimi amilləri nəzərə almalıdırlar: “Müavinətlərin artırılması və ya yaş qrupları arasında fərqin genişləndirilməsi həm himayəçi ailələrin maddi yükünü azalda, həm də daha çox ailənin bu prosesə qoşulmasını təşviq edə bilər. Buna görə də mövcud məbləğlərin dövri şəkildə yenilənməsi və ehtiyaclara uyğunlaşdırılması vacib məsələlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər”.
Sosial-iqtisadi sahə üzrə ekspert Elçin Bayramlı da bizimlə söhbətində bildirdi ki,
uşaqların internatlara verilməsindənsə, ailələrin himayəsəsinə verilməsi daha doğrudur. “Bu uşağın sağlam böyüməsi, ailə mühitində qayğıyla daha yaxşı əhatə, cəmiyyətə daha yaxşı adaptasiya olunması baxımından hər tərəfdən yaxşı bir addımdır. Bununla bağlı dövlətimiz ailələrə müəyyən ödənişlər də edir.
Yaşayış minimumundan yuxarı məbləğdir. Yaşayış minimumu uşaqlar üçün hardasa 300 manat civarındadır. Amma buradakı ödənişlər ondan təxminən 50, 70, 90 manat civarında artıqdır. Bu yaş kateqoriyalarına görədir. Amma burada problem fərq məsələsindədir. Məlum olduğu kimi, uşaqlar böyüdükcə onların xərcləri daha da artır. Beş-altı yaşlı uşaqla on beş, on altı yaşlı uşağın xərcləri arasında fərq böyükdür. Burada müəyyənləşmiş məbləğdə fərq yaş kateqoriyalarına görə 5-10 faizdir. Amma real fərq bu qədər deyil. 5-10 faiz deyil, ən azı 50 faizdir. Ona görə də 6 yaşadək olan uşaqlara verilən məbləğdən 10-15, 15-16 yaşda olan uşaqlara verilən məbləğ 50 faiz artıq olmalıdır. Yəni azyaşlı uşağa tutaq ki, 355 manat verilirsə, 15, 16 yaşlı uşağa təxminən 450-500 manat verilsə, daha düzgün olar. Çünki burada fərq 30-40 manatdır. Halbuki 10-12 yaş arada fərq var və xərclər də təbii ki, daha da çoxalır. Bu baxımdan bu məbləğlərə yenidən baxılmalı, optimal bir mexanizm müəyyənləşməlidir. Yaş fərqlərinə görə xərclər düzgün hesablanmalıdır. Elə bir sistem qurulmalıdır ki, uşağın normal şərtlərdə böyüməsini təmin edəcək qədər vəsait ödənsin. Dediyim kimi, körpə uşağın həm istər qidalanması, həm paltarı, həm digər xərcləri daha azdır. Nəinki on dörd, on beş, on altı, on yeddi yaşlı uşaqların artıq həm təhsil hazırlıq xərcləri, həm qidalanmada xərci artıqdır, həm geyimlərdə artıq xərc artıq olur. Olar bu uşaqlar artıq müəyyən bir idman yaradıcılıq mərkəzlərinə üzv olmalıdır, getməlidir valideyn tərəfindən. Bu da aylıq xərci var. Yəni ümumən götürdükdə haradasa bəlkə də iki dəfə çoxdur bu xərc, amma heç olmasa əlli faiz qədərində fərq qoyulmalıdır. İndiki fərq isə beş-on faiz civarındadır. Bu adekvat deyil, optimal deyil. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bu yenidən qiymətləndirilməlidir”.
E.Bayramlı qeyd etdi ki, yaşlara görə məbləğlər arasında fərqlər real uşaqların yaşına görə real xərclərlə mütənasib olmalıdır. E.Bayramlının sözlərinə görə, bu elə hesablanmalıdır ki, aşağı yaşlı uşaqla yuxarı yaşlı uşaq arasındakı xərc fərqləri daha düzgün müəyyən olunsun. “Belə olarsa, uşaqların böyüdülməsi məsələsində himayəçi ailələrə az yük düşər. Onlar həmin məbləğlə uşağın xərclərini daha düzgün formada ödəyə bilər. Hesab edirəm ki, buna baxılmalıdır və fərqlər, məbləğlər yenidən müəyyənləşdirilməlidir”-deyə E.Bayramlı qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
