Aerokosmonavtika elmində və kosmik süni orbital-peyk sisteminin yaradılmasında, sonsuz Kainat fəthinin “Yeni erası”nın başlanğıcı rus-sovet alimi S.P.Korolyovun (1907-1966) imzalı 12 aprel 1961-ci il tarixi hansı beynəlxalq/dünyəvi əhəmiyyət kəsb edirsə, 1961-ci il, mart ayının 21-ci günüdə 30 yaşlı dağ mühəndisi-geoloq Fərman Qurban oğlu Salmanovun (1931-2007) qədim Hun-Uyğur torpaqlarında inanılmaz, ancaq zəngin neft-qaz yataqlarının kəşfi də eyni səviyyəyə malikdir, 1-ci fəth nəhayətsiz, işıqlı-ulduzlu Kosmik aləmə, 2-ci kəşf isə Yer kürəsinin çox qalın örtüklü, görünməyən qaranlıq, zülmət dolu Aləminə yönəlmişdir...
Üst Paleolit (40-35 min il bundan əvvəl başlayıb XII minilliyə qədər davam edib) və Son Tunc və ya İlk Dəmir dövrləri (e.ə.XIV-XII əsrlər) ərzində protoTürk qəbilə-icma, sadə yaşam tərzi təşəkkülünün izləırinə arxeoloji təqdidatlar, etnoqrafik ekspedisiyalar...nəticəsində rast gəlinən Savur/Sabir-Sibir diyarının üzvi mənşəli, dünya/sənaye əhəmiyyətli yeraltı yanar (neft-qaz) faydalı qazıntı yataqlarının soydaşımız olan ilk məşhur dağ-mədən kəşfiyyatçısı, geologiya mühəndisi, bacarıqlı inzibatçı-alim Fərman Qurban oğlu Salmanovun unudulmaz əziz xatirəsinə və doğum tarixinin 95 illiyinə....böyük hörmətlə...
Hunlu və Minsulular diyarının əski qəbilə-tayfa birlikləri Güclüı və Böyük sayqı yiyələri olduğundan kökənli soyları Yuğlar adlanıb, hazırda Şərqi Avropanın şimalında, Rusiya ərazisində Yuqra kəndi sərhədlərindən Abu/Su-Ob çayı yatağınadək geniş ərazilərdə yaşayıblari və müasir Hunlu-Minsulular Muxtar Dairəsinin (Xanti-Mansi) də rəsmi adı - “Yuğ(ra)” kimi yazılır...
Yuğların dini-sakral dünyagörüşünün etimoloji kökünü əks etdirdiyi üçün İlahi-Ruhani, Mistik-Fəlsəfi...təməl qaynaqlarının ifadəsidir ki, tarixən bu yurdların Türk xəzinəsinə Türk oğullarıu hakim olub, ona görə məşhur kəşflər də onların adı ilə bağlı olub. XX əsrin ortalarında bu kəşfin, bu xəzinənin nəql yolunun (8900 km uzunluğunda “Dostluq” neft kəmərinin) başlanğıcı da (Qərbi Savur/Sabir-Sibir düzünün şimalı-Yuğ(ra) diyarı), son yeri də Türk (Macarıstan/Hunqarlılar ölkəsi) torpaqlarıdır...
Haşiyə. Şimali Aral/Ural və Savur/Sabir-Sibir düzünün quzeyini, Buzlu Ümman sahillərini tutan Yuğların diyarı sahəcə 535 min kv.km, əhalisinin sayı 1,8 milyon nəfər, paytaxtı Hun-Minsulu şəhəri (əhalisinin sayı 113 min nəfər). Bu qədim Türk diyarı şərqdən qərbə 1400 km, şimaldan cənuba 900 km uzanır, sərhədlərinin uzunluğu 4733 km-dir. Yazılı-tarixi salnamələrdə XI əsrdən (1096-cı ildən) adı çəkilir, XVI əsr Polşalı tarixçi-coğrafiyaçılar əsər/xəritələrində bu diyarı “Skif dövlətinin şimal hissəsi” kimi qeyd ediblər.
Hazırda Şərqi Avropa düzənliyinin şimal hissəsindən (Rusiya Federasiyasının ərazisində) axan Yuqra kəndi əski Türk tayfalarının (Hunların-Uyğurların) adını yaşadan toponimlərdəndir.
Dini-mistik hökmün yozumuna görə neçə-neçə on minilliklərdir ki, bu diyarın “Qara qızıl”nın kəşfi 1931-ci ildə Azərbaycan/Türk yurdunda dünyaya gələn, əslən Qazax nahiyəsinin Aşağı Salahlı kəndindən, doğumu Şəmkir nahiyəsinin Morul kəndində olan Fərman Qurban oğlunun adı ilə bağlıdır, bu zəngin və qiymətli nemətin gur bulaq kimi “qaynaması”, dərin qatlardan Yer üzünə “püskürməsi” Onun gəlişini, iradəsini, zəhmətini, zehninin yenilməzliyini...gözləyirmiş ki, bu Şanlı Tarix 1961-ci il, mart ayının 21-nə təsadüf etmişdir, Azərbaycan xalqının Qürur səhifəsinə yazılmışdır...
Abu/Su-Ob çayının orta axarlarında, düzən yerdə, bolsulu bu nəhrin sağ qolu olan Məngənə çayının mənsəbindəki qədim Hun kəndi-Məngənədə (1980-ci ildən şəhərdir) kəndində qazılan ilk neft quyusunun “püskürməsi”nin (sutka ərzində 200 t neft verib həmin vaxt) sevincini Fərman Qurban oğlu gur səsini yayaraq bu cür yaşayıb:
- Bu kəşfi doğma Azərbaycan xalqımın əziz bayramına-Bahar şöləninə pay edirəm, bu sevincdən göyə tullandım və uca səslə qışqırdım ki...Biz qalib gəldik....
1957-ci ildən sonra Qərbi Savur/Sabir-Sibir düzünün quzey hissəsində-Yuğ(ra) diyarında əsasən neft yataqlarının kəşfi istiqamətində fasiləsiz, böyük əzmkarlıq və yenilməz iradə sayəsində, əsassız iradlara rəğmən geoloji-kəşfiyyat axtarışları aparmaqla Fərman Qurban oğlunun ağır və məsuliyyətli zəhmətinin sevincini Şaim kəndi yaxınlığında (1959-1960-cı illərdə) qazılan quyulardan da neft püskürəndə (sutka ərzində 350 t) də dadmışdır...Çünki, uzun illərin gərgin axtarışları müsbət nəticə vermədiyi üçün, əksər geoloqların və səlahiyyət sahiblərinin fikrinə, “bu yerlərdə neft-qaz yataqlarına yer yoxdur” deyənlərə, hökm verənlərə qarşı mübarizə aparmaq asan məsələ deyildi..bu uğurlardan sonra ona müxalif olanlara teleqram vuraraq mədəni halda, Türk tərzinə uyğun “üzrxahlıq” etmişdir:
- Hörmətli yoldaşlar, Məngənə kəndində 1 nömrəli neft buruqundan, 2180 m dərinlikdən neft püskürdü, aydındırmı...
1961-ci il, oktyabr ayının 15-də bu düşərgənin zəngin neft quyularının istismarı münasibəti ilə o illərdə SSRİ lideri N.S.Xruşova (1894-1971) teleqram vuraraq tarixi bir cümləyə imza atmışdır:
- Mən neft tapdım. Bax belə. Salmanov.
Qərbi Savur/Sabir-Sibir düzünün neft ehtiyatları qiymətləndirilərkən Üst-Balıq yatağında 300 milyon tona qədər hesablanıb, bu ocaqda Omsk şəhərinə çəkilən neft kəmərinin (uzunluğu 987 km) illik gücü 50 milyon ton nəzərdə tutulmuşdur.
Haşiyə. 1954-cü ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutnun (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) Geoloji-kəşfiyyat fakültəsini “Dağ mühəndisi-geoloq” ixtisası üzrə (buraxılış-doplom işinin mövzusu “Orta Ob çayı hövzəsinin neftli yataqlarının perspektivliyi” olub) bitirən gənc Fərmanı Bakı şəhərində saxlasalar da, həmin illərin SSRİ Neft Sənayesi naziri N.K.Baybakova (1911-2008) ərizə ilə müraciət edərək Savur/Sabir-Sibir diyarına köçürülməsini xahiş etmiş və müsbət cavab aldığından 1957-ci ilədək Kəmərli hövzəsində çalışmış, səmərəsiz nəticələrə vaxt itirməyə əmin olmadığı üçün bütün sədləri/hədləri Fateh fəhmi ilə adlayaraq, 1957-ci ilin avqustundan heç bir əmr almadan (Novosibirsk şəhərində yerləşən və tabe olduqları “Qərbi Sibir neftgeologiya tresti”ndən) ekpedisiyasını Orta Abu/Su-Ob çayı hövzəsinə, “Neft və Qaz yataqlarının paytaxtı” Tümən və Üst-Balıq nahiyələrinə köçürərək...1948-ci ildən aparılan nəticəsiz axtarışlara nöqtə qoyaraq...Əsrin kəşfinə imza atmağa cəsarət etmişdir.
Orta Abu/Su-Ob çayının orta axarlarında, Hun və Minsulu Muxtra Dairəsində-Yuğ(ra) diyarında 30 il ərzində 130-dan çox neft-qaz yatağının (Tümen, Surqut, Hun-Minsulu, Üst-Balıq, Məngənə, Urenqoy, Yamburq...şəhərləri ətrafında) istehsal-sənaye dövriyyəsinə cəlb edilməsi SSRİ/Rusiya dövlətinin iqtisadiyyatının güclənməsinə (ölkə iqtisadiyyatının 90%-i bilavasitə neft-qaz yanacağı ehtiyatından asılı olduğu üçün) səbəb olmuş, F.Q.Salmanov kəşfinin dəyərinin əhəmiyyətini təsdiq etmişdir.
1991-ci ildə qısa müddətdə SSRİ Neft və Qaz Sənayesi naziri, uzun illər (1964-1970) “Tümenneftqaz” Birliyinin rəhbəri olmuş L.D.Çurilov (1935-2012) “Sovet neftinin tarixi (sonuncu nazirin qeydləri)” kitabında (2016) yazıb ki, F.Q.Salmanov Tümen-Sibir neft ehtiyatlarının məşhur kəşfiyyatçısı, bu sənaye sahəsinin əsas yaradıcılarından biri olmuşdur.
Məşhur neft-qaz yataqlarının kəşfiyyatçısı, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, Rusiya EA-nın müxbir üzvü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Rusiya Federasiyasının Əməkdar geoloqu, lenin mükafatı laureatı Fərman Qurban oğlu 1962-ci ildə Üst-Balıq NQÇİ-nin baş geoloqu, 1970-ci ildə Tümən Baş İstehsal-Geoloji İdarəsinin rəis müavini, 1978-ci ildə Tümən Baş Geologiya İdarəsinin rəisi olmuşdur.
1987-1991-ci illərdə SSRİ Geologiya nazirinin I müavini vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə bu nazirliyə rəhbərli edən Q.A.Qriqoryants (1934) 2011-ci ildən Qarabağ bölgəsində daşnak-seperatçı dəstənin başçısı B.S.Saakyanın (1960) “müşaviri” olub...
2007-ci ildə Haqq dünyasına qovuşan (Moskva şəhər zəbirstanlıqlarından birində, oğlunun qəbri yanında dəfn edilib, 28 iyul 2008-ci ildə açılşı olmuş, tuncdan-qratindən tökülmüş qəbirüstü abidəsinin müəllifi heykəltaraş Fəxrəddin Rzaxan oğlu Rzayev (1949-2020) idi) dünya şöhrətli alim-geoloqun xatirəsi/xidmətləri dəyərləndirilərək adı və hörməti əziz tutulmuş, diqqətdə saxlanılmışdır.
Moskva, Bakı, Sər Qurd/Surqut, Hun-Minsulu...şəhərlərində abidələri, büstləri ucalır, 2018-ci ildən Sər Qurd/Surqut şəhərinin Hava limanı onun adını daşıyır/yaşadır...1978-ci ildə rejissor A.S.Konçalovcki (1937) olmaqla, IV hissəli ”Sibirada” epik bədii/sənədli filmi (IV hissə) məşhur kəşfin bədii-faktoloji salnaməsi kimi yaradılıb...
1978-ci ildə rejissor A.A.Proşkin (1940) tərəfindən çəkilmiş III hissəli televiziya “Riskin strategiyası” filmində Fərman Salmanov iiradəsinin ifadəsi kimi “Fərif Əsgərov” surəti canlanıb...
2013-cü il, 29 avqust günü Tümən/Tümen şəhərində 1970-1987-ci illərdə Savur/Sabir-Sibir diyarı neft yataqlarının ilk Fatehinin yaşadığı evdə (Lenin prospekti, 65 ünvanında) tunc xatirə lövhəsinin acılışı olub, bu şəhərdə onun adına küçə uzanır...
Axərbaycan xalqının görkəmli alimi F.Q.Salmanovun xidmətləri tarixi-coğrafi salnamə dəyəri qazanmaqla Türk-Müsəlman dünyasının qazandığı qələbələr timsalındadır....gələcək nəsillərə nümunə olacaq Şərəfli bir səhifədir...
P.S. SSRİ/Rusiya Federasiyası iqtisadiyyatında yanacaq mənşəli təbii qazıntı yataqlarının sənaye imkanlarının elmi-nəzəri qiymətləndirilməsi, səmərəli və rəqəmsal idarəedilməsi sahəsində naliyyətlərin qazanılmasında, aparıcı sənaye-istehsal mərkəzlərinin yaradılmasında, xalq təsərrüfatının şaxələndirilməsində...Azərbaycanlı dövlət xadimləri və ziyalıları sırasında həm də uzun illər ərzində SSRİ Qaz Sənayesi naziri S.A.Orucovun (1912-1981), SSRİ Meliorasiya və Su Təsərrüfatı nazirinin I müavini P.A.Poladzadə (1931-2018)...kimi soydaşlarımız xüsusi yer tutmuşdur.
(Onlar haqqında növbəti yazılarda)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
