İnsan hüquq və azadlıqlarının məhkəmədə müdafiəsi, bu zaman keyfiyyətli hüquqi yardımın göstərilməsində, hüququn aliliyinin təmin olunmasında vəkillik institutunun müstəsna əhəmiyyəti var.
Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və Avropa Şurası Nazirlər Kabinetinin 21 saylı tövsiyəsində vəkillik institutunun məhkəmə sisteminin ədalətli, müstəqil işləməsi, insan haqlarının müdafiəsində mühüm rolu xüsusi vurğulanıb. Məhkəmə araşdırmasının keyfiyyəti və səmərəliliyi xeyli dərəcədə vəkillərin kvalifikasiyasından və peşəkarlığından asılı olur.
Azərbaycan üçün də davam edən dövlət quruculuğu və bunun tərkib hissəsi kimi hüquqi islahatlar çərçivəsində vəkillik institutunun inkişafı problemləri aktualdır. Vəkillik institutunun inkişafı ilə bağlı postsovet məkanı ölkələri üçün xarakterik olan problemlər Azərbaycanda müşahidə olunur. Şübhəsiz, sırf Azərbaycana aid obyektiv və subyektiv amillərlə bağlı özünəxas problemlər və çətinliklər də mövcuddur.
Vəkillik institutu ilə bağlı Azərbaycanda ilk diqqətçəkən məqam ölkədə vəkillərin sayının az olmasıdır.
Ədalət Mühakiməsinin Səmərəliliyi üzrə Avropa Komissiyasının hesabatında qeyd edilir ki, Avropa ölkələri arasında hər yüz min nəfərə düşən vəkil sayına görə Azərbaycan sonuncu yerdədir.
Maraqlıdır, hazırda ölkədə vəkil çatışmazlığının səbəbi hüquqşunaslıq ixtisasına ayrılan qəbul planının azlığı və ya vəkil olmaq istəyənlərin az olmasıdır, yoxsa vəkillik institutunun mənasızlığı ilə bağlıdır? Danılmaz faktdır ki, bu gün elə məhkəmə prosesləri var ki, orda vəkilin rolu, fəaliyyəti hiss olunmur. Bu da bu sahəyə maraq göstərənlərin sayına təsir edir.
Əziz Qənbərov: “Vəkillərin hüquq bərabərliyinin pozulması onların bu sahədən uzaqlaşmasına səbəb olurdu”
Vəkil Əziz Qənbərov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, 2018-ci ilə qədər ölkədə vəkil sayı 1000 nəfər belə deyildi. Onların arasında bəziləri var idi ki, üzv olsalar da aktiv fəaliyyətlə məşğul deyildilər: “2018-ci ildə Nümayəndəlik İnstitutu ləğv olunandan sonra bu sahəyə maraq az da olsa artıb. Əvvəllər məhkəmə hüquq sistemində yaşanan çatışmazlıqlar vəkillərin sayına təsir edirdi. Vəkillərin hüquq bərabərliyinin pozulması onların bu sahədə uzaqlaşmasına səbəb olurdu. Ancaq son zamanlar vəkillərə etimad artıb”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, Vəkillər Kollegiyasına üzv olmaq üçün 3 il hüquq stajı olmalıdır. Digər sahələrdən fərqli olaraq, vəkil olmaq istəyən şəxsin mütləq hüquq təcrübəsi olmalıdır: “Həmçinin, vəkil olmaq istəyən müəyyən imtahan mərhələlərini keçməlidir. Biliyi və təcrübəsi olan şəxslər müsabiqə və müsahibə mərhələsini keçdikdən sonra bu sahə ilə məşğul ola bilər”.
Hüseyn Axundov: “Hazırda hüquq fakültəsində oxuyanlar özlərini gələcəkdə hakim, prokuror, müstəntikq kimi vəzifələrdə görür, yəni gənclərdə bu sahəyə maraq azdır”
Hüquqşunas Hüseyn Axundov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən vəkillərin sayı azdır: “Bunun da müxtəlif səbəbi var. İlk olaraq deyim ki, bu səbəblərdən biri vəkillərin gördüyü işin qarşılığında az gəlir əldə etməsidir. Ölkəmizdə vəkillərin orta aylıq qazancları çox aşağıdır. Azərbaycanda vəkillərin qazancı aylıq 300-500 manat arasında dəyişir. Faktiki olaraq, dünya ölkələrində bu rəqəm çox yüksəkdir. Bütün dünyada ən varlı insanlar vəkillərdir. Ancaq bizdə fərqlidir. Ümumiyyətlə, ölkədə vəkillərin sayının az olmasının səbəbi obyektiv və subyektiv amillərlə bağlıdır. Subyektiv amil ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda hər bir valideyn övladını prokuror, polis rəisi kimi vəzifələrdə görmək istəyir. Hazırda hüquq fakültəsində oxuyanlar özlərini gələcəkdə hakim, prokuror, müstəntiq kimi vəzifələrdə görür. Yəni gənclərdə bu sahəyə maraq azdır. Digər tərəfdən, Vəkillər Kollegiyasının üzvü olmaq üçün gərək hüquq sahəsində ən azı üç illik əmək stajına malik olasan. Bu üç il isə böyük bir müddətdir. Universiteti bitirən tələbələr isə bu üç illik vaxtda daha qazanclı sahələrə meyl edir və hüquq sahəsində təcrübə qazanmaqdan imtina edirlər. Fikrimcə, üç illik əmək stajı qaydası ləğv olunub, əvəzində stajçı vəkil qaydası tətbiq edilsə, problem daha asan həll edilər. Qonşu Türkiyədə bu belədir. Yəni universiteti bitirən tələbə Vəkillər Kollegiyasına imtahan verir, bir illik stajçı kimi vəkilliyə qəbul edilir”.
Günel CƏLİLOVA
