Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının son qiymətləndirmələrinə əsasən, yaxın beş ildə istixana qazlarının tullantıları və El-Ninyo təbii fenomeni səbəbindən planetdə havanın temperaturunun rekord səviyyəyə qalxacağı ehtimal olunur.
Qeyd edək ki, El-Ninyo təbii fenomeni hər üç-səkkiz ildən bir baş verən və 8-10 ay davam edən şərq ekvatorial Sakit okeanının sularında istiləşmə ilə əlaqəli bir fenomendir. Bu zaman Peru sahillərindəki Mərkəzi və Şərqi Sakit Okean sularının istiliyində müstəsna bir artım qeydə alınır. Fenomen hidrosferin və atmosferin qarşılıqlı təsirinin ciddi balanssızlığa səbəb olan iqlim hadisəsi hesab olunur.
Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının qiymətləndirmələrinə görə, orta illik qlobal temperaturun artmasının müvəqqəti olaraq sənaye dövründən əvvəlki səviyyələrdən 1,5 dərəcə Selsi yüksək olacağı ehtimalı 66 faiz təşkil edir. Növbəti beş ildən birinin bütün müşahidələr tarixində ən isti il olması ehtimalı 98 faiz təşkil edir. Ekspertlərin proqnozlarına görə, El-Ninyo fenomeni və iqlim dəyişməsi birlikdə qlobal temperaturun artmasına səbəb olacaq. Eyni zamanda onlar qeyd edirlər ki, Arktikada temperatur qlobal orta göstəricidən üç dəfə sürətlə yüksəlir. Paris İqlim Sazişi ilə təsdiq edilmiş 1,5 dərəcə Selsi səviyyəsi uzunmüddətli istiləşməyə aiddir, lakin ayrı-ayrı illərdə daha yüksək göstəricilər qlobal temperaturların bu hədd göstəricisinə yaxınlaşdıqca artan tezlik ilə müşahidə olunacaq. Təşkilatın mütəxəssisləri xəbərdarlıq edirlər ki, temperaturun artması insanların sağlamlığı, ərzaq təhlükəsizliyi və ətraf mühit üçün ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Onlar son 50 ildə iqlimlə bağlı fəlakətlərin sayının beş dəfə artmasına diqqət yetirirlər. belə bir vaxtda o da bəlli olub ki, dünyanın ən böyük göllərinin yarısından çoxu quruyur. ABŞ-nin Kolorado Universitetinin alimləri 1992-ci ildən 2020-ci ilə qədər dünyanın ən böyük göllərindən 1972-ni araşdırmaq üçün 250 000 peyk göl təsvirindən istifadə ediblər. Onlar doqquz peyk hündürlükölçəndən su səviyyəsinin göstəricilərini toplayıb və qeyri-müəyyənliyi azaltmaq üçün uzunmüddətli müşahidələrdən istifadə etməyə çalışıblar. Uzunmüddətli səviyyə məlumatları olmayan göllər üçün ən son su səviyyəsi ölçmələrindən istifadə edilib. Nəticədə müəlliflər son onilliklərdə göllərdə olan suyun səviyyəsini modelləşdiriblər. Aydın olub ki, dünya göllərinin 53 faizində su ehtiyatı azalıb. Daha sonra alimlər bu itkini iqlim modellərinin köməyi ilə açıqlamağa çalışıblar. Məlum olub ki, suyun səviyyəsinin azalmasının əsas səbəbi qlobal istiləşmə və su ehtiyatları ilə bağlı antropogen faktorlardır. O cümlədən Əfqanıstanda Qudi-Zireh və Argentinada Mar-Çikita göllərinin qurumasını qeydə almaq mümkün olub.Həm quraq, həm də rütubətli bölgələrdə göllər həcmini itirir, xüsusən də Arktika göllərinin quruması alimləri təəccübləndirib. Eyni zamanda, suyun səviyyəsinin ümumi azalması fonunda göllərin 24 faizində suyun səviyyəsi qalxıb. Süni su anbarlarının qiymətləndirilməsi də aparılıb - Yerin böyük su anbarlarının, demək olar ki, üçdə ikisi əhəmiyyətli dərəcədə su itirir.
Təəssüf ki, iqlim dəyişiklikləri Azərbaycanda da özünü qabarıq büruzə verir. Məsələn, Xəzər dənizinin səviyyəsi 2005-ci illə müqayisədə 1,5 metr enib. Son illərdə Kürün axar həcmi 40-50 faiz azalıb. Volqa çayında da həmin proses müşahidə olunmaqdadır. Nəticədə dənizin dayazlaşması prosesi gedir və bu hal Xəzərin bitki və balıq ehtiyatlarına ciddi təsir edir. Belə ki, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində Xəzər dənizinin nəinki Azərbaycan sektorunda, ümumiyyətlə, bütün Xəzər dənizi akvatoriyasında suyun temperaturu həm üst, həm də orta təbəqədə 4-5 dərəcə artıb. Suyun temperaturunun bu cür qalxması zooplanktonları yandırır. Bir tərəfdən yayda Günəşin şüalanması da artır. Onların azalması zooplanktonla qidalanan xırda balıqların populyasiyalarının, əsasən də kilkələrin sayının azalmasına səbəb olub. Çünki kilkələr Xəzər ixtiofaunasının təxminən 60 faizini təşkil edir. Xırda balıqlarla qidalanan digər balıqlar, yəni yırtıcı balıqlar – nərə balığı, qızılbalıq, siyənəkkimilərin ehtiyatları on dəfələrlə azalıb. Əslində, analoji durum bütün dünyada müşahidə edilir. Milli Okean və Atmosfer İnstitutuna görə, balıq ehtiyatlarının tükənməsi həm həddindən artıq balıq ovu, həm də iqlimlə bağlıdır. Məsələn, Avropa İttifaqında həddindən artıq balıq ovu Atlantik okeanının şimal-şərqində balıq ehtiyatlarının ən azı 40 faizinə təsir göstərir. Aralıq dənizi və Qara dənizlərdə ehtiyatların 87 faizi eyni vəziyyətlə üzləşib. Dəniz məhsulları Yer kürəsinin 3 milyard sakininin əsas qida mənbəyi olduğundan bir çox millətlər balıqçılıq məhdudiyyətlərini tətbiq etməkdən çəkinirlər. Belə olan halda isə ətraf mühit müdafiəçiləri xəbərdarlıq edirlər ki, balıqçılıq ehtiyatları tükənməyə davam edərsə, dəyişiklik qaçılmaz olacaq. Həddindən artıq balıq ovu ekosistemləri pozur və okeanları dəyişməyə daha az davamlı edə bilər. Okeanlar artıq qlobal istiləşmə nəticəsində artan temperaturlara dözsə də, tədqiqatçılar tükənmiş balıq ehtiyatı olan ərazilərin qlobal istiləşmə ilə daha az mübarizə apardığını aşkar ediblər. Dünyada 23 min balıq növü varsa, Xəzər dənizində bu say 120-yə qədərdir. Dənizin Azərbaycan sektorunda isə 80-ə qədər balıq növü mövcuddur. Növlərin sayı az olmaqla bərabər, əksər hissəsi endemikdir, yəni yalnız Xəzər dənizində yaşayır . Amma Xəzər dənizindəki balıq ehtiyatları 10-15 il bundan əvvəllə müqayisədə on dəfələrlə azalıb. Xəzərlə yanaşı, Azərbaycan çayları, ölkənin bir çox əraziləri də iqlim dəyişmələri problemindən təsirlənir. Son dövrlərdə iqlim dəyişmələri təhlükəli hadisələrin özlərinin amplitudunun və başvermə tezliyinin daha da artması ilə də müşahidə edilir. Ekspertlər bildirir ki, son illərdə tez-tez, sürəti saniyədə 25-30 metrə çatan, hətta ondan çox olan küləklərin əsməsi, dənizdə dalğalanma hadisələrinin başvermə tezliyinin artması, güclü dolu hadisələri, doluların ölçülərinin böyük olması, intensiv yağışlar, çaylarda sel hadisələrinin daha tez-tez baş verməsi qeydə alınır. Bütün bunlar məhz iqlim dəyişmələrindən qaynaqlanır.
Tahir TAĞIYEV
