Müasir inkişaf mərhələsində dünya ölkələrinin üzləşdiyi əsas problemlərdən biri də demoqrafiya ilə bağlıdır. Bu məsələ müxtəlif ölkələrdə fərqli aspektdə özünü göstərir. Məsələn, inkişaf etmiş ölkələrdə əhalinin artım tempinin azalması, yaşlanma səviyyəsinin yüksək olduğu müşahidə edildiyi halda, digərlərində əks mənzərə görsənir.
Qeyd edək ki, dünya əhalisinin ümumi sayı artıq 8 milyardı ötüb. Onların 50,5 faizi kişi, 49,5 faizi isə qadınlardır. Hesablamalardan belə bəlli olur ki, dünya əhalisinin 70 faizindən çoxu 20 ən sıx məskunlaşan ölkədə yaşayır. Çin hazırda dünyanın ən sıx məskunlaşma ölkəsi olsa da, Hindistanın əhalisi daha sürətlə artır. Lakin bu və digər ölkələrdə əhali artımı fonunda demoqrafiya məsələləri də kəskinləşir.
Demoqrafik artım insan kapitalının formalaşmasına müsbət təsir edir
Ümumiyyətlə, dövrümüzdə qlobal demoqrafik problem özünü aşağıdakı aspektlərdə və tendensiyalarda göstərir. Əvvəla, aşağı iqtisadi göstəricilərlə xarakterizə olunan Asiya, Afrika, Latın Amerikasının inkişaf etməkdə olan ölkələrində əhalinin sürətli artımı qeydə alınır.
Üçüncü dünya ölkələri hesab olunan dövlətlərdə əhalinin artımına nəzarət sistemi və ardıcıl demoqrafik siyasət yoxdur. Sənayeləşmiş ölkələrdə, ilk növbədə Qərbi Avropada əhalinin artımı azalır və demoqrafik böhran yaşanır. Beləliklə, qlobal miqyasda qeyri-bərabər əhali artımı özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Ölüm nisbətinin azalması dünya üzrə doğum nisbətinin müvafiq azalması ilə müşayiət olunmur və nəticədə planetdə əhalinin çoxalması qeydə alınır. O da maraqlıdır ki, ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsi və vətəndaşların həyat keyfiyyəti nə qədər aşağı olarsa, onda doğum səviyyəsi bir o qədər yüksəkdir və əksinə, milli iqtisadi sistem yüksək artım templərinə çatdıqca, əhali artımı davamlı olaraq aşağıya doğru gedir. İnkişaf etmiş ölkələrdə doğum nisbətindəki tendensiya və yaşlıların biri-birilə tərs mütənasibdir. İndi ölkələr üçün əsas aktual məsələ bu vəziyyətdə demoqrafiya məsələsini uğurla tənzimləməkdir. Bu mənada, Azərbaycan yenə fərqlənən ölkələr sırasındadır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları göstərir ki, Azərbaycanda əhalisinin sayı 10,3 milyona çatır. Ölkəmizdə artım tempi müsbətdir. Buna paralel olaraq, əhalinin rifah halının yaxşılaşması daim xüsusi diqqət mərkəzindədir. Son dörd ildə həyata keçirilən üç sosial islahat paketinin icrası öz müsbət nəticələrini verir. 4 milyon vətəndaşı əhatə edən həmin paketlər çərçivəsində dövlət tərəfindən 6 milyard manat ayrılıb. 2023-cü il üçün nəzərdə tutulmuş yeni sosial islahat paketi isə milyona yaxın insanı əhatə edəcək və daha 750 milyon manat əlavə vəsaitin ayrılması nəzərə tutulur. Ayrılan bu vəsaitlər Azərbaycanın insanlarına daha rifahlı həyat təmin edir və demoqrafik artıma da müsbət təsir edir. Bununla Azərbaycan etibarlı insan kapitalı formalaşdırır. Hazırda insan kapitalı sosial, iqtisadi tərəqqinin əsas amilinə çevrilib. Dünya Bankının və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının hesablamalarına görə, planetdəki hər bir ölkənin ümumi sərvətinin 16%-ni fiziki kapital, 20%-ni təbii, 64%-ni isə insan kapitalı təşkil edir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə sonuncunun payı 80%-ə yaxınlaşır. Belə ki, Dünya Bankının hesablamalarına görə, ABŞ-ın milli sərvətinin tərkibində fiziki kapital cəmi 19%, təbii resurslar 5%, insan kapitalı isə 76% təşkil edir.
Dünya iqtisadiyyatının insan kapitalının böyük hissəsi Qərbi Avropanın, ABŞ-ın və Yaponiyanın inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarında cəmləşib. Məhz bu ölkələr innovativ fəallıq nümayiş etdirir və bir çox qabaqcıl istehsal texnologiyalarının öndərləridirlər. Aparılan təhlillər insan kapitalının iqtisadi resurs kimi xüsusi əhəmiyyətini üzə çıxarır. İnsan kapitalı inkişaf etmədən və onun genişlənmiş təkrar istehsalına şərait yaratmadan iqtisadi artımın mümkünsüzlüyü artıq əyani şəkildə təsdiqini tapıb. İnsan kapitalının inkişafının tənzimlənməsi sahəsində sistemli dövlət siyasətinin işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi ölkəmizə və onun regionlarına iqtisadi artımın, inkişafın keyfiyyətcə yeni səviyyəsinə qalxmağa imkan verir. İnsan kapitalı üçün demoqrafiyada müsbət halların olması da zəruri şərtdir. İndi əsas məsələ demoqrafiyada müsbət tendensiyanı qoruyub saxlamaqdır.
Demoqrafiya baxımından Azərbaycan yenə regionda liderdir
Demoqrafik məsələlərin həllində nöqsanlar istənilən ölkənin təhlükəsizlik problemini də aktuallaşdırır. Məsələn, məlumdur ki, Cənubi Qafqazda demoqrafiya, əhali artımı baxımından ən pis vəziyyət Ermənistanda qeydə alınır. Bu ölkədə əhalinın sayı ümumiyyətlə, azalmağa doğru gedir. Cəmiyyət üzləşdiyi problemlərdən xilas yolunu yenə ölkə xaricində axtarır və sözügedən kontekstdə Ermənistandan köçənlərin sayı artır. Xüsusən də postmüharibə dövründə qeydə alınan ağır sosial-iqtisadi vəziyyət fonunda xarici ölkələrə miqrasiya əhalinin böyük əksəriyyəti üçün yeganə ümid yeri sayılır.
Mövcud vəziyyətdə Ermənistanda demoqrafiya müstəvisində kəskinləşən daha bir problem depopulyasiya ilə bağlıdır. Artıq bir neçə ildir ki, Ermənistanda doğulanların sayı ilə ölənlərin sayı arasında disbalans ikincinin lehinə artır. Ermənistanda etiraf edilir ki, ölkədə təbii artımın heç vaxt mənfi göstəricisinin qeydiyyatı aparılmayıb, yalnız doğum və ölüm göstəriciləri müqayisə edilib. Lakin miqrasiya balansı da nəzərə alındıqda mənzərənin tamam fərqli olduğu üzə çıxır. Son araşdırmalar göstərir ki, miqrasiya balansı da nəzərə alındıqda son onillikərdə təbii artımın müsbət tempi azalmağa doğru gedib. Ölkədə qalan əhalinin yaş və cins tərkibi də vəziyyətin pisləşməkdə olduğunu göstərir. Mühacirətin davamlı xarakter alması fonunda əsas etibarı ilə yaşı 55-ə qədər olan əməkqabiliyyətli şəxslər Ermənistanı tərk etdiyindən ölkə artıq “yaşlanır”. BMT-nin müəyyənləşdirdiyi meyarlara görə, əgər bir ölkədə yaşlı insanların nisbəti 7 faizdən yuxarıdırsa, bu, əhalinin qocalması sayılır. Hazırda Ermənistanda yaşlıların sayının ümumi əhali sayına nisbəti 14 faizdir. İndiki demoqrafik şəraitdə Ermənistanda iqtisadi tərəqqi, xüsusən də əməktutumlu sahələrin inkişafı daha çətin hala gəlir. Belə çıxılmaz vəziyyətdə Ermənistanın demoqrafik, iqtisadi böhrandan qaçmaq imkanları yoxdur. Ölkə ordusunu şəxsi heyətlə təmin etmək sarıdan da ciddi çətinliklər yaşayır. Bu halda Ermənistanın regionda Azərbaycan, Türkiyə kimi mühüm qonşuları ilə münasibətlərini normallaşdırmadan inkişaf yoluna çıxması mümkün deyil. Deməli, demoqrafiya məsələsi ölkənin təhlükəsizliyinə, xarici siyasətinə və bir çox digər sferalara da təsir edir. Azərbaycan bu mənada demoqrafiya sahəsində üstün mövqeyini bundan sonra da qoruyub saxlamalı, bu məsələyə xüsusi önəm verməyə davam etməlidir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
