Bir müddət öncə Azərbaycanda professor elmi adının verilməsi ilə bağlı qaydalara dəyişikliklər edilib. Belə ki, Prezident İlham Əliyevin fərmanı ilə "Elmi adlar verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə"yə edilən dəyişiklikliyə əsasən, professor elmi adı almaq üçün şərtlər sərtləşdirilib.
Fərmana əsasən, professor, elmi ad elmi fəaliyyətə görə müsabiqə yolu ilə və ya təyinatla elmi müəssisə və təşkilatların, ali təhsil müəssisələrinin elmi tədqiqat bölmələrində direktor, elmi işlər üzrə direktor müavini, elmi katib müəyyən edilmiş tələbləri ödədiyi halda veriləcək. Həmçinin, şöbə və ya laboratoriya müdiri, şöbə və ya laboratoriya müdirinin müavini, baş elmi işçi, aparıcı elmi işçi, böyük elmi işçi vəzifələrindən birini tutan, fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olan, dosent elmi adı almaq üçün tələblərə cavab verərsə elmi ad ala bilər.
Qeyd edək ki, son illər ölkədə elmi ad alan şəxslərin sayı artıb. Xatırladaq ki, Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumata görə, 2021-2022-ci tədris ili üçün ölkədə professor-müəllim heyətinin sayı 14393 nəfər təşkil edir.
Araşdırmalar zamanı məlum olub ki, elmi adı olanlar arasında sənət adamları, dövlət qulluqçuları, hər hansı bir vəzifədə çalışan şəxslər var. Ancaq həqiqi elmi fəaliyyətlə məşğul olanlar arasında elmi adı olanlar azlıq təşkil edir.
Açıqlanan statiktik rəqəmlərdən də bəlli olur ki, ölkədə 14 min elmi adı olan şəxs var. Ancaq həmin alim və ya professorların aktiv elmi fəaliyyətlə məşğul olmaları, kəşfləri yox dərəcəsindədir. Ekspertlər hesab edir ki, elmi adın verilməsi ilə bağlı qaydaların sərtləşdirilməsi bu sahədə yaşanan xoşagəlməz halların qarşısını alacaq.
Kamran Əsədov: “Dünya elmində gedən proseslər bizim də qarşımızda yeni çağırışları hədəf kimi qoyur”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirdi ki, dünya elmində gedən proseslər bizim də qarşımızda yeni çağırışları hədəf kimi qoyur: “Hazırda 51 universitet var. Onlar dövlət, publik, özəl və xüsusi təyinatlı universitetlərə ayrılır. SCImago Ölkə Rank-na görə, 242 ölkə arasında 1996-2021-ci illərin H indeksinin statistikası əsasında ABŞ 2711 xalla 1-ci, Çin 1112 xalla 2-ci, Böyük Britaniya 1707 xalla 3-cü və Azərbaycan 138 xalla 94-cü yerdə qərarlaşıb. İqtisadi inkişafı və neftdən gələn maliyyə vəsaitlərini nəzərə alanda bu çox aşağı nəticə kimi görünür. Daha dərindən araşdırsaq, Dünya Alimləri və Universitetlərin Reytinqi 2022-ci ilin nəticələrinə əsasən deyə bilərik ki, 15.939 universitetdən 1.037.825 alim arasında H (hirş) indeksinə görə dünyanın ən yaxşı tədqiqatçı alimi (sitatlara görə) Cənubi koreyalı HJ Kim-dir. Azərbaycan 315 alimlə 32243-1036896 yerləri paylaşır.
Clarivate (Web of Science) elmi bazasına əsasən Azərbaycan 224 ölkə içərisində 119-cu yerdə qərarlaşıb. Coğrafi cəhətdən yaxın ölkələr arasında qardaş ölkə Türkiyə 16, Rusiya 34, Ukrayna 56, Gürcüstan 99-cu yerdədir. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Papua-Yeni Qvineya, Zimbabve, Yamayka və s. bizdən daha yaxşı yerləri tutub. Clarivate (Web of Science) elmi bazasının statistikasına əsasən Braziliyanın Sao Paulo Universiteti 14201 tədqiqatçının 225679 məqaləsi ilə siyahıya başçılıq edir. Azərbaycan universitet/institutları isə 2306-51964 yerləri paylaşır. Bu siyahını daha da genişləndirmək də olar. Məlumat üçün deyim ki, hazırda ölkəmizdə 20.522 tədqiqatçının ümumi olaraq son 30 ilin göstəricilərinə əsasən beynəlxalq impakt faktorlu jurnallarda çap olunan məqalə sayı 10.215 təşkil edir. Bu isə 2 alim/tədqiqatçıya 1 məqalə deməkdir və bu 10.215 məqalədən BDU-nun payına düşən məqalə sayı isə 2459-dur. Onu da deyim ki, Times Higher Education (THE) - WUR 2022-ci il nəticələrində 99 ölkənin 1600 universiteti arasında Azərbaycan universitetlərindən yalnız Bakı Dövlət Universiteti 1201 sırasına düşə bilib. Bu reytinqə düşmək üçün BDU son 5 ildə 1064 məqalə (son 30 ildə 2459 rəqəmi) ilə düşə bilib. Bu məqalələri diqqətlə araşdırdıqda mütləq əksəriyyəti AMEA-nın tədqiqat institutlarının əvəzçi və ya saat hesabı müəllimlərin hesabına ərsəyə gəldiyinə şahid oluruq. Gürcüstan Respublikasından 2 universitet siyahıya daxil ola bilib. Bunlar Tiflis Dövlət və İlya Dövlət Universitetləri olub. Times Higher Education (THE) - WUR 2022-ci il nəticələrinə görə siyahıya Oksford Universiteti son 5 ildə 320.645 məqalə ilə düşə bilib. UNEC-in bazasında 300 məqalə var idi.
Elmi araşdırma və nəticələrə nəzər salsaq, Clarivate (Web of Science) elmi bazasına əsasən, Azərbaycan 224 ölkə içərisində 119-cu yerdə qərarlaşıb. Bununla bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının (AAK) “dövri elmi nəşrlərin daxil olduğu beynəlxalq xülasələndirmə və indeksləşdirmə sistemlərini (bazalari)” də asanlıqla görə bilərik. Adları qeyd edilən bazalara dəqiq elmləri daxil etməsək, digərlərində məqalə çapının qiyməti 800-3000 ABŞ dolları arasında dəyişir. Təbii ki, bunu ödəmək 300-500 ABŞ dolları arasında əmək haqqı alan tədqiqatçı, professor üçün çətinlik yaradır”.
İlqar Orucov: “Elmi adların verilməsi ilə bağlı qaydaların sərtləşdirilməsi elmin keyfiyyətinin artmasına səbəb olacaq”
Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri İlqar Orucov bildirdi ki, ölkə başçısınını fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası müəyyənləşsə də, elmi ictimaiyyət arasında onunla bağlı zaman-zaman birmənalı fikirlər olmayıb: “Bəzən Ali Attestasiya Komissiyası bürokratik qurum xarakteri daşıyır. Əslində elmi adları, dərəcələri ayrı-ayrı universitetlər özləri verməlidir. Lakin Azərbaycanda hələlik bu praktika yayılmayıb. Bu praktikanın yayılmamasının səbəbi həm də bizim elmi müəssisələrimizə bir inamsızlıq, etimadsızlıqdan irəli gəlir. Bu problem həll etmək üçün ilk olaraq ali təhsil müəssisələrini beynəlxalq reytinq səviyyəsinə çatdırmalıyıq".
Ekspert hesab edir ki, elmi adların verilməsi ilə bağlı qaydaların sərtləşdirilməsi elmin keyfiyyətinin artmasına səbəb olacaq: “Məlumdur ki, əvvəlki illərdə elmi ad və dərəcələrin verilməsi ilə bağlı xeyli boşluqlar olub və aidiyyəti olmayan şəxslər bu vəziyyətdən sui-istifadə ediblər. Son illərdə elmi nüfuzdan salan alimlərimiz oldu. Plagiatla məşğul olanlar, bu adlara layiq görülmək istəyən şəxslərə elmi işləri yazanlar da ortaya çıxdı. Hesab edirəm ki, son dəyişikliklərdən sonra təsadüfi insanları elmə yaxın buraxılmayacaq”.
Günel CƏLİLOVA
