AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda Toponimika sektorunun əsasında Toponimika şöbəsi yaradılıb. Toponimika şöbəsi Qərbi Azərbaycan toponimlərinin və işğaldan azad edilmiş ərazilərin onomastik mənzərəsinin bərpası, adların müəyyənləşdirilməsi məsələləri ilə məşğul olacaq.
Qarabağda zaman-zaman Azərbaycan tarixinə aid toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilib, işğal dövründə bəzi adlar tərcümə edilib, bəzilərinə isə yeni erməni adları qoyulub. Yeni yaradılan şöbə Qərbi Azərbaycanda ermənilər tərəfindən adları dəyişdirilmiş toponimlərin milliləşməsi istiqamətində tədqiqatlar aparacaq. Şöbəyə Dilçilik İnstitutunun aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elçin İsmayılov rəhbərlik edəcək.
Maraqlıdır ki, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda Qərbi Azərbaycan və Qarabağ toponimlərini və s. öyrənən şöbənin yaradılması xəbəri dünya mediasında da əks-səda verib. Artıq müxtəlif ölkələrin mediasında bu qərar ciddi müzakirə edilir.
“Biz beynəlxalq aləmə çatdıracağıq ki, Qərbi Azərbaycan tarixi ərazimizdir və orada bizim əhalimiz yaşayıb, irsimiz mövcud olub”
Şöbəyə rəhbərlik edəcək Dilçilik İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elçin İsmayılovla əlaqə saxladıq və ondan şöbənin görəcəyi işlərlə bağlı müsahibə götürdük.
- Elçin müəllim, Toponimika şöbəsinin yaradılması faktı yalnız Azərbaycan mediasında deyil, artıq dünya mediasına da çıxıb. Bu informasiyanın dünya mediasında yayılması nə deməkdir?
- Əlbəttə, bu informasiyanın xarici media orqanlarında da yayılması onu deməyə əsas verir ki, artıq bu məsələyə beynəlxalq səviyyədə maraq var. Bilirsiz ki, artıq Qərbi Azərbaycan məsələsi beynəlxalq aləmə çıxarılır, bununla bağlı beynəlxalq müstəvidə müzakirələr açılır. Bu öz yerində. Biz 44 günlük müharibədə qazandığımız uğurlardan sonra Prezident tərəfindən təşəbbüs irəli sürülüb ki, ermənilər tərəfindən kütləvi şəkildə saxtalaşdırılan, dəyişdirilən yer-yurd adlarımız, toponimlərimiz, dağ-çay adlarımız Azərbaycan Respublikasının sənədlərində öz tarixi, ənənəvi adları ilə qeyd edilməlidir.
- Qərbi Azərbaycan toponimləri ilə bağlı hər hansı bir ilkin araşırmalarınız varmı?
- Araşdırmalarımıza görə, Qərbi Azərbaycanda təxminən 7 mindən çox Azərbaycan-türk mənşəli onomastik vahid, əsasən toponimlər dəyişdirilib. 7 mindən çox toponimlərinin tarixi adlarının bərpası, onların düzgün yazılışının təmin edilməsi üçün iş görmək lazımdır. Eyni zamanda da bu adların tarixi aspektdən araşdırılması zərurətə çevirilib ki, bununla bağlı artıq A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda şöbə yaradılıb. Folklor İnstitutunda Qərbi Azərbaycan folklorunun öyrənilməsi ilə bağlı xüsusi şöbə fəaliyyətə başlayıb...Mən bizim başladacağımız, görəcəyimiz işləri Qərbi Azərbaycana dinc yolla qayıdış planınının bir hissəsi hesab edirəm. Prezidentimiz də dəfələrlə bəyan edib ki, biz ora dinc yolla qayıdacağıq. İndi ora necə, hansı şərtlər altında qayıdacağıq, onu deyə bilmərəm, bu siyasətçilərin işidir.
- Əlinizin altında mənbələr çoxdurmu?
- Bəli, hədsiz dərəcədə çoxdur. Bütün toponimlər təsbit edilib, siyahıları əlimdədir. Bu siyahını hələ iki il əvvəl müəyyən etmişik. Şəxsən özüm həmin adların etmologiyaları ilə bağlı yazmışam, mənalarını izah etmişəm. Kitab hazırlayıram, bu yaxınlarda çıxacaq. Hətta mənbələrdə olan Azərbaycan türkcəsindəki toponimlərin izahlı lüğətini də hazırlamışam.
- Deyirsiz ki, 7 mindən yuxarı toponim süni surətdə dəyişdirilib, saxtakarlığıa məruz qalıb. Sizin rəhbərliyinizlə yaradılan şöbə artıq bu istiqamətdə geniş fəlaiyyət göstərəcək. Bu həm də beynəlxalq aləmə bir mesaj olacaq ki, ermənilər bizim nə qədər toponimimizi, onomastik vahdimizi dəyişdirib...
- Onu deyim ki, təkcə toponimlərin, onomastik vahidlərin adları dəyişdirilməyib. Daha dəhşətlisi odur ki, bəzi Azərbaycan kəndləri yer üzündən silinib. Azərbaycanlıları kütləvi şəkildə deportasiya ediblər və kəndləri boşaldıblar. Baş verən bütün deportasiyalar, soyqırımlar zamanı, erməni-müsəlman davasında kəndlər məqsədli şəkildə yer üzündən silinib. Yer üzündən silinən kəndlərlə əhalisi deportasiya edilən kəndlərin sayı 7600-dən çoxdur.
- Kəndlərin yer üzündən silinməsi dəhşətdir...
- Bəli. Kəndlər məhv edilib. Amma o kəndlərin adları, xarabalıqları qalıb, ora kiminsə vaxtilə doğulduğu yer olub və sair. Kəndlər də var ki, adını süni şəkildə erməniləşdiriblər. Biz yalnız toponimləri deyil, ononimləri, hidronimləri və sairi də öyrənəcəyik. Bu, kompleks yanaşma tələb edir və ona o cür də yanaşılır. Bizim əsas hədəfimiz yer-yurd, ononim və hidronimlərin adlarıdır ki, onların bərpası istiqamətində işlər görülür. O adların dəqiqləşdirilməsi, köhnə adlarının bərpası həyata keçiriləcək. Elə adlar var ki, nə zamansa orfoqrafik cəhətdən səhv yazılıb, onların dəqiq yazılmasının təmin edilməsi və sair bizim işimizin tərkib hissəsidir.
- Toponimika şöbəsi yenidir deyəsən?
- Çox təəssüflər olsun ki, vaxtilə institutda toponimka və onomastika şöbəsi ləğv edilib. Təxminən 10 il fəaliyyət göstərməyib. Ona görə də mütəxəssis çatışmazlığı hiss etdim. Amma burada işləmək istəyənlər var, mənə müraciətlər edilir. Mütəxəssislərimiz formalaşır, şöbəmiz mənimlə birgə 7 nəfərdən ibarətdir. Gənclər də bizə müraciət edir, onlar ümid verən gənclərdir və müraciətləri qiymətləndiriləcək. Onlar aspiraturada oxuyurlar gələcəkdə onları mütəxəssis kimi yetişdirmək mümkün olacaq.
Onomastikaya yeni sahə demək olmaz. Çünki o sahədə çalışanlar olub. Amma Qərbi Azərbaycanla bağlı bu işlərin görülməsi üçün tarixi zərurət yaranıb. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin ayrıca öyrənilməsi və gələcək tədqiqatlarımızın xarici dillərə çevrilib beynəlxalq aləmdə yayılması vacibdir. Bununla biz beynəlxalq aləmə çatdıracağıq ki, Qərbi Azərbaycan tarixi ərazimizdir və orada bizim əhalimiz yaşayıb, irsimiz mövcud olub. Bunlar bir daha sübut edəcək ki, ora tarixi Azərbaycan türk torpağıdır.
İradə SARIYEVA
