Məlum həqiqətdir ki, bu gün Avropa enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında Azərbaycanla əməkdaşlığa xüsusi önəm verir, bu istiqamətdə ölkəmizlə işbirliyi genişləndirilir. Qeyd olunan xüsusda Avropanın əsas məqsədlərindən biri də Rusiyadan olan enerji asılılığına son qoymaqdır.
Belə bir vaxtda cərəyan edən proseslər göstərir ki, qarşıdakı dövrdə Avropanın Azərbaycan qazına ehtiyacı daha da artacaq. Bunun ümdə səbəblərindən biri Avropa Komissiyasının Rusiyanın Qərbdə enerji hegemonluğuna son qoymaq üçün atcığı yeni addımlardır. Məsələ burasındadır ki, Avropa Komissiyası 3-cü enerji paketinin qaydalarının Avropa İttifaqına üçüncü ölkələrdən gələn bütün boru kəmərlərinə, yəni “Şimal axını-2” layihəsinə də aid olunmasını təklif edəcək. Avropa Komissiyası bu təklifi noyabrın 8-də irəli sürmək niyyətindədir.
Avropa İttifaqının 3-cü enerji paketində nəzərdə tutulur ki, qaz ixracatçısı Avropa İttifaqı ərazisində magistral boru kəmərinə sahib ola bilməz. Bundan əlavə, həmin paket qaz boru kəmərlərinin sahiblərindən digər şirkətlərə qazın nəql olunması vasitələrindən istifadə imkanı vermələrini tələb edir. Bütün bunlar isə Rusiyanın “Şimal axını-2” layihəsinin taleyini sual altına alır. Xatırladaq ki, 2018-ci ildə Baltik dənizinin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan “Şimal axını-2” qaz boru kəməri bundan əvvəl çəkilmiş “Şimal axını-1” ilə yanaşı olmalı və 2019-cu ildə istismara verilməlidir. Kəmər vasitəsilə Avropaya əlavə 55 milyard kubmetr qaz ötürülməsi nəzərdə tutulur. Amma Avropa Komissiyasında bu qaz boru kəmərinin hazırda planlaşdırıldığı kimi, yəni 2019-cu ildə işə salınacağına inanmırlar. Digər tərəfdən, Avropa Komissiyasının yeni yanaşması da “Şimal axını-2” layihəsinin reallaşmasını sual altına alır. Çünki bu kəməri çəkən Rusiyanın “Qazprom” şirkətidir. Amma indiki vəziyyətdə “Qazprom” həm də qaz satan tərəf olduğundan, Avropa Komissiyası “Şimal axını-2”nin reallaşmasını mümkünsüz sayır və bunun Avropa İttifaqının 3-cü enerji paketinin tələblərinə zidd olduğunu bildirir. Belə vəziyyətdə Avropa qaza olan tələbatını ödəmək üçün əlavə mənbələrə ehtiyac duyur. İndiki şəraitdə belə yeganə əlavə mənbə qismində Azərbaycan çıxış edir. Bunu Polşa xarici işlər naziri Vitold Vaşikovski də təsdiq edir. Nazir Polşanın da Cənub-Şərqi Avropaya Rusiya qazına alternativ qaz təchiz etməyə imkan verən “Cənub Qaz Dəhlizi“ni dəstəklədiyini bildirib: “Biz Azərbaycanın öz xammal potensialı sayəsində Avropanın energetika təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə verəcəyi töhfəni səbrsizliklə gözləyirik”. Vaşikovski əlavə edib ki, “Cənub Qaz Dəhlizi“ ildə 10 milyard kubmetr Azərbaycan qazını Avropa ölkələrinə nəql etməyə imkan verəcək: “Bu böyük həcm deyil, ancaq əməkdaşlığın genişləndirilməsinin əsasını qoyur. Hazırda Rusiya təchizatçısının dominantlıq etdiyi Cənub-Şərqi Avropa bazarına çıxış diversifikasiyanın təmin edilməsi potensialını möhkəmləndirəcək”. Rusiya isə hadisələrin bu səpkidə inkişafına qısqanclıqla yanaşır. Məsələn, Rusiyanın Milli Energetika Təhlükəsizliyi Fondunun aparıcı eksperti İqor Uşakov bildirib ki, Polşanın və digər Avropa ölkələrinin “Cənub Qaz Dəhlizi”inə dəstəyi “Şimal axını-2” layihəsini əngəlləməyə yönəlmiş cəhdlərdən biridir. “Şimal axını-2” layihəsi üzərində yaranan problem fonunda Moskva ümidini Türkiyə ilə birlikdə reallaşdırmaq istədiyi “Türk axını” layihəsinə bağlayıb. Bu layihəyə əsasən ildə 30-40 milyard kubmetr Rusiya qazı Türkiyə-Yunanıstan sərhədinə, eynilə TANAP kəmərinin TAP-la birləşəcəyi məntəqəyə çıxarılmalıdır. Qeyd edək ki, 2014-cü ilin dekabrında Türkiyə və Rusiya rəhbərlərinin əldə etdiyi razılığa əsasən, Qara dənizdən keçməklə Türkiyə və Avropaya qaz daşıyacaq "Türk axını" kəmərinin illik nəqletmə gücü 63 milyard kubmetrdir. Amma məsələ burasındadır ki, Rusiya və Türkiyə əlaqələri normallaşdıqdan sonra da “Türk axını” layihəsinin çəkilməsi istiqamətində hələ də əməli addımlar atılmayıb. Belə vəziyyət “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa üçün əhəmiyyətini daha da artırır. Digər tərəfdən, Avropa ilə yanaşı, ABŞ da Rusiyanın “Cənub Qaz Dəhlizi”nə alternativ olan təşəbbüslərinə açıq şəkildə qarşı çıxır. Belə vəziyyətdə Azərbaycan qazının Avropanın cənubuna nəqli layihəsinə hər hansı rəqib qalmır. Həm Azərbaycan, həm də Avropa üçün mühüm strateji əhəmiyyət kəsb edən “Cənub Qaz Dəhlizi”nin yolunu hansısa formada kəsməyə yönəlmiş cəhdlər də nəticə vermir. Xatırladaq ki, İtaliyada “Cənub Qaz Dəhlizi”nə maneələr yaradılması cəhdləri də nəticə verməyib. Əksinə, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin planlaşdırıldığından da tez başa çatması gözlənir. Bu, enerji təhlükəsizylinin təmin edilməsi baxımından Avropanın özü üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Tahir TAĞIYEV
