20 iyun 2017-ci il tarixdə Fransanın "Aqora Voxa" vətəndaş mediası saytında Azərbaycan Respublikasının Fransadakı səfiri Elçin Əmirbəyovun müsahibəsi dərc olunub. Həmin müsahibənin tərcüməsini diqqətinizə çatdırırıq.
- Yaxın Şərqdəki islam dövləti ətrafında yaranmış böhranla bağlı müsəlmanların, sünnilərin, şiələrin barəsində məqalələrin yazıldığı Fransada bu gün Azərbaycan haqqında az danışılır. Axı, eyni zamanda həm müsəlmanlığı, həm də dünyəviliyi ilə sizin ölkə orijinal bir nümunədir...
- Azərbaycan dünyəvi dövlət və dini dözümlülük prinsipinə çox bağlıdır. Doğrudan da, onun çoxəsrlik mədəniyyəti və tarixi fərqli sivilizasiyalardan və mədəniyyətlərdən miras qalan elementləri harmoniyalı bir şəkildə özündə birləşdirir. Bu ölkə iki qitənin qovşağında yerləşir. O, Avropa və Asiyanın qovuşduğu yerdə Şərqlə Qərbi birləşdirir. Bugünkü Azərbaycan müsəlman Şərqinin ilk demokratik parlamentarizmini yaratmış Azərbaycan Demokratik Respublikasının (1918-1920) varisidir. 1991-ci ildə öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu gənc demokratiyaya yenidən yol açıldı. Məhz bunun sayəsində ölkədə fərqli dinlərin bir-birinə qarşılıqlı hörməti bərpa olundu.
- Fransa dünyəviliyə 1905-ci il qanunu ilə qərar vermişdi. Sizin ölkə dünyəviliyi necə bərpa edib?
- Fransa mənşəyinə, irqinə, yaxud da dininə fərq qoymadan bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyinə zəmanət verir. O, bütün inanclara hörmət edir. Mənim ölkəm Birinci Respublika yaranan zaman məhz belə bir dünyəvilik fəlsəfəsinə can atıb. Həmin Birinci Respublika insanların fundamental hüquq və azadlıqlarına zəmanət verib və 1918-ci ildə Azərbaycan qadınlara seçki hüququ verib. Amma bizim tarix Fransanın tarixindən fərqlənir. Bizim ölkə uzun əsrlər boyu müxtəlif dinlər üçün sığınacaq olub.
- Sizin ölkədə dinlərə üfüqi bir səyahət edə bilərikmi?
- Bu gün ölkə əhalisinin 90%-nin dini islamdır ki, bunun da 70%-i şiə, 30%-i sünnidir. İrandan sonra Azərbaycan şiələrin ən çox faiz təşkil etdiyi ölkədir. İudaizm Azərbaycanda hələ b.e.ə. 1-ci minillikdə mövcud olub və üç fərqli icmadan ibarətdir: dağ yəhudiləri, askenazlar və georgianlar. Onların sayı təxminən 25 000-dir. Xristianlıq azlıq təşkil edir: 5% xristian; 2,5a% rus pravoslavları. Protestantların sayı bir neçə mindir və roman katolikləri bir neçə yüz nəfərdən ibarətdir.
- Azərbaycanın da tərkibində olduğu Sovet İttifaqı dini planda nə kimi rol oynayıb?
- Bütün kultları qadağan etmiş, məscidləri, məbədləri, kilsələri dağıtmış 71 illik formal sovet "dünyəviliyindən" sonra ibadət yerlərinin yenidən bərpa edilməsi vətəndaşların öz inanclarına ibadət etmələri üçün zərurətdən doğan bir addım idi. Bu gün Azərbaycan mənşəyinə, irqinə, dininə fərq qoymadan bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyini təmin edən dünyəvi Respublikadır. İndi Azərbaycan əksəriyyəti şiələrdən ibarət olan və eyni zamanda dünyəviliyə sadiq qalan güclü dini dözümlülük ənənələri yaratmış yeganə ölkədir. Təsadüfi deyil ki, Papa II Jan Pol 2002-ci ilin may ayında və Papa Fransisk 2016-cı ilin 2 oktyabrında əksəriyyəti müsəlman olan bu Qafqaz ölkəsinə səfər edib. Bu gün bizim ölkə həm Avropa Şurasının, həm də İslam Əkədaşlıq Təşkilatının üzvüdür. Biz göstərmək istəyirik ki, bizim model mövcuddur. Bu model hər cür fanatizmə və radikalizmə qarşı sülhü təmin etməyə ümid edərək sübut etməyə çalışır ki, islam dünyəviliklə və fundamental azadlıqlarla yol gedə bilir.
- Deməli, sizin ölkə beynəlxalq səviyyədə dialoq yaratmağa cəhd edir...
- Dünyəvi dövlət xarakterinə, dini dözümlülüyə və multikulturalizmə bağlılığı ilə Azərbaycan mədəniyyətlər və dinlərarası dialoq üçün təbii platformaya çevrilib. Bundan başqa, Azərbaycan neçə illərdir ki, Dinlərarası və Mədəniyyətlərarsı Dünya Forumu, Dünya Humanitar Forumu kimi böyük beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi edir və həmçinin ötən il çoxlu dövlət və hökumət başçılarının iştirak etdiyi Birləşmiş Millətlərin Sivilizasiyalar Alyansının 7-ci Dünya Forumu da Bakıda keçirilib. Onu da qeyd edim ki, ötən il ölkəmizdə "multikulturalizm ili" elan edilmişdi.
- Millətlərarası dialoqun bərqərar olması üçün Azərbaycanın həm də iqtisadi planları olmalıdır. 2017-ci ildə hansı iqtisadi inkişafı planlaşdırırsınız?
- 86 600 kvadrat kilometr ərazisi və təxminən 10 milyon əhalisi olan Azərbaycan strateji əhəmiyyətli yolayrıcında yerləşir və maraqlı geosiyasi mövqeyə malikdir. Azərbaycanın kökləri öz yeraltı sərvətlərindən müqayisə olunmayacaq dərəcədə daha dərin, onun mədəni irsi isə hidrokarbonat ehtiyatlarından daha zəngin və rəngarəngdir. Neftin ilk dəfə sənaye üsulu ilə istismarı, ilk dəfə dənizin dərinliklərindən neft çıxarılması da məhz bizim ölkəmizdə baş verib. Azərbaycan zəngin qaz yataqlarının olduğunu sübut edən, birbaşa torpaqdan çıxan əbədi alovu ilə tanınır. Bu yaxın keçmişdə neft və qaz sektorunun genişlənməsi, çoxlu boru kəmərlərinin çəkilişi Azərbaycanın energetika sahəsindəki siyasətinin göstəricisidir. Sonuncu 20 il boyunca ölkəmiz regionun, Avropanın və eləcə də dünyanın qalan hissəsinin enerji təhlükəsizliyinə töhfəsini verməyə səy göstərib. Yoxsulluq və işsizlik 5%-in altına düşüb. Bizim iqtisadiyyatımız 2004-cü ildən bəri üç dəfədən çox artıb, xarici borcumuz isə yalnız ÜDM-nin 20%-i qədər olub. Davos İqtisadi Forumunun qlobal rəqabətədavamlılıq barədə hesabatında Azərbaycan iqtisadiyyatının yeri 148 ölkə siyahısında 37-cidir. Tikintisinin gələn il başa çatması gözlənilən Bakı limanı Xəzər bölgəsinin ən böyük limanı olacaq. 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpa olunmasından sonra mənim ölkəm Bakıda və regionlarda müasir turizm infrastrukturu yaratmaq üçün xeyli yatırım edib. Beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsinə üstünlük verən Bakı bu tədbirlərin keçirildiyi mərkəzə çevrilib. 2012-ci ildə 57-ci "Avroviziya" mahnı yarışması, 2015-ci ildə birinci Avropa İdman Oyunları, 2016-cı ildə BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının 7-ci Forumu, 2017-ci ildə 4-cü İslam Oyunları buna misal ola bilər. 2020-ci ildə isə Futbol üzrə Avropa Çempionatının bəzi oyunları Bakının Olimpiya stadionunda keçiriləcək.
- Fransa və Azərbaycan arasında əlaqələr nə yerdədir?
- Fransa və Azərbaycan arasında iqtisadi əlaqələr sürətlə inkişaf edir. İndiyə qədər Fransa müəssisələri enerji, aviasiya, kosmos sənayesi, nəqliyyat, su təchizatı, kənd təsərrüfatı və sair sahələrdə həyata keçirilmiş 30-a yaxın layihədə iştirak edib və Aəzrbaycan iqtisadiyyatına 2.2 milyard dollardan artıq yatırım edib. Beləliklə də bu gün 50-dən artıq Fransa müəssisəsi Azərbaycanda uğurla çalışır.
- Prezident İlham Əliyevə Avropada bütün hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirən prezident kimi baxırlar. Azərbaycan hakimiyyətin bölünmədiyi ölkə hesab olunur?
- Bu, prezident idarə üsullu Respublikadır. Ölkənin əsrlərdən bəri mövcud olan dövlətçilik ənənələri var və yüz il olar ki, üzünü respublika dəyərlərinə çevirib. 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikasının elan olunması Şərqdə ölkənin müxtəlif milli və dini qatlarını təmsil edən və fərdlərin hüquq və azadlıqlarının qarantı olan milli Parlamentin yaradılması, o cümlədən 1918-ci ildə qadınlara seçki hüququ verilməsi hələ 100 il öncə bir sıra Avropa dəyərlərinin hüquqi qəbulunun başlanğıcını göstərir. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Demokratik Respublikası müsəlman dünyasında ilk dəfə olaraq demokratik və dünyəvi bir rejim qurmağa nail olub. Təəssüflər olsun ki, bu Respublika yalnız 23 ay mövcud olub, 1920-ci ilin 28 aprelində bolşeviklərin qırmızı ordusu Azərbaycanı işğal edib və 1922-ci ildə ölkə SSRİ-nin tərkibinə qatılıb.
- SSRİ dağılan zaman Azərbaycanda müəyyən bir iğtişaşlar dövrü oldumu?
- 1991-ci ilin oktyabrında Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdi. Müstəqilliyin ilk illəri bir sıra siyasi, ictimai-iqtisadi problemlərlə yadda qaldı. Ölkəmiz əhalinin həyat səviyyəsinin düşməsi, çox yüksək infilyasiya səviyyəsi ilə müşaiyət olunan iqtisadi böhran və Ermənistan tərəfindən elan olunmamış müharibə ilə üz-üzə qalmışdı. Siyasi iqlim anarxiya ilə müşaiyət olunurdu və əhali siyasi və iqtisadi planda əsl şok yaşamışdı.
- Qərbdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi pis anlaşılır, az analiz olunur və hətta unudulur...
- Münaqişə ilə bağlı bir haşiyə: Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Ermənistanın ərazi iddiaları nəticəsində başlayıb və Azərbaycan torpaqlarının böyük bir hissəsi - 20%-ə yaxını, Qarbağdan da kənarda yerləşən ərazilər Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub. Bü ərazilərin işğalı beynəlxalq hüququn aşkar pozulması hesab olunduğu üçün BMT və Avropa Şurası tərəfindən pislənib. Əslində, 1993-cü ildə Təhlükəsizlik Şurası bir-birinin ardınca 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələr qəbul edib. Bu qətnamələr erməni silahlı qüvvələrini işğalçı adlandıraraq onların dərhal, heç bir şərt qoymadan işğal etdikləri bütün Azərbaycan torpaqlarından çəkilməsini tələb edir. Bu münaqişə nəticəsində Azərbaycanın içində məcburi köçkünlər və qaçqınlar ordusu əmələ gəldi ki, onların da sayı bir milyondur, əhalinin 11%-ni təşkil edir."
- Problemin həllində Fransadan nə gözləyirsiniz?
- Fransa Rusiya və ABŞ-la birlikdə ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədrlik edir. Təəssüflər olsun ki, bu cəhdlər bu faciəvi münaqişənin həlli istiqamətində, hələ ki, heç bir nəticə vermir. Bununla belə, Fransanın cəhdləri həmişə Azərbaycan tərəfindən dəyərləndirilib və biz inanırıq ki, Prezident Makronun yeni administrasiyası bu münaqişənin həlli istiqamətində danışıqlar yolu ilə ədalətli, davamlı sülhün əldə edilməsi üçün çalışmalarını davam etdirəcək.
- Qərbdə ölkənizdə müxalifəti tam inkar edən bir rejimin yaranması ilə bağlı suala qayıdaq...
- Yalnız 1996-cı ildən etibarən Azərbaycanda siyasi sabitlik mövcuddur və məhz bu sabitliyin sayəsində vacib iqtisadi və siyasi islahatların həyata keçirilməsinə başlanıb. 70 il sovet rejimi altında yaşadıqdan sonra ölkə yenidən üzünü Qərbə çevirib. 1918-ci il Birinci Demokratik Respublikanın varisi olan Azərbaycan 2001-ci ildən Avropa Şurasının üzvüdür, 1992-ci ildən ATƏT-in üzvüdür və 1996-cı ildən Avropa İttifaqının tərəfdaşıdır. Müstəqilliyi bərpa olunandan bəri Azərbaycan öz qanunvericiliyini dəyişdirərək, davamlı şəkildə siyasi, iqtisadi və institutsional islahatlar həyata keçirərək Avropaya yaxınlaşmaqda davam edir. Konkret olaraq, Azərbaycan hələ 1998-ci ildə ölüm cəzasını ləğv edib, Avropa Şurasına üzv olub və Avropa İnsan Haqları Məhkəməsini qəbul edib, Avropa Şurasının çoxsaylı konvensiyalarına qoşulub, 2002-ci ildə İnsan haqlarının müdafiəsi institutu - Ombudsman yaradılıb. 1918-ci ildə seçki hüququ qazanmış qadınlar ölkənin siyasi və ictimai həyatında fəal iştirak edir, ölkə azad bazar iqtisadiyyatına keçib. Seçki Məcəlləsini dəyişdirmək üçün Azərbaycan Avropa Şurasının Venesiya Komissiyası ilə sıx əməkdaşlıq edir. Məhkəmə sistemində islahatlar Avropa Şurasının ekspertlərinin iştirakı ilə həyata keçirilir. KİV sahəsində, vətəndaş cəmiyyəti ilə dialoq, korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində layihələr həyata keçirərkən beynəlxalq təşkilatlarla - Avropa Şurası, Avropa Birliyi ilə sıx əməkdaşlıq edilir.
Ölkədə 55 siyasi partiya qeydiyyatdan keçib. İntenet azaddır. Azərbaycan intenet istifadəçilərinin sayına görə Qafqazda birincidir. 500-dən çox qəzet, iyirmiyə qədər informasiya agentliyi, 10-a yaxın televiziya kanalı, çoxlu sayda yerli televiziya, iyirmiyə yaxın radio kanalı, o cümlədən də müxalif yönümlü qəzetlər və internet saytları fəaliyyət göstərir.