Azərbaycanın hərbi və iqtisadi müstəvidə Ermənistandan kifayət qədər üstün mövqedə olmasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə təsirsiz ötüşmədiyi bu gün bütün dünyada, hətta düşmən Ermənistanda belə açıq şəkildə etiraf olunur. O da vurğulanır ki, qeyd edilən sahələr üzrə fərqin gedərək Azərbaycanın lehinə böyüməsi mütləq mənada Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə öz təsirini göstərəcək. Buna real sübut kimi erməni mediası diqqəti Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndinə yönəldir.
Məsələ ilə bağlı "Aykakan Jamanak" qəzeti yazır ki, Azərbaycan bu gün bərpa edilmiş Cocuq Mərcanlı kəndinin yeni vəziyyətini bütün dünyaya, o cümlədən də Dağlıq Qarabağdakı ermənilərə göstərir: "Bu da təsadüfi deyil. Rəsmi Bakı bununla aydın mesaj verir ki, əraziləri azad etməkdə israrlıdır və azad olunan ərazilər bu şəkildə bərpa olunacaq. Azərbaycan bununla həm də iqtisadi gücünü Ermənistana, o cümlədən Dağlıq Qarabağda yaşayanlara göstərmiş oldu. Aydındır ki, bunlar müəyyən dərəcədə öz təsirini göstərmək iqtidarındadır. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Cocuq Mərcanlı kəndi cəbhə xəttindədir. Amma Azərbaycan, buna rəğmən, kənddə yüksək səviyyədə bərpa işləri apardı və həm də onu demək istədi ki, buranı güc yolu ilə qorumaq iqtidarındadır".
Bundan əlavə o da xüsusi vurğulanır ki, Cocuq Mərcanlı kəndinin bərpası aprel döyüşlərinin real nəticəsidir. Həqiqətən də, aprel döyüşləri zamanı Silahlı Qüvvələrimiz mühüm strateji məntəqələri erməni işğalçılarından azad edərək bir neçə istiqamətdə yaşayış məntəqələrinin təhlükəsizliyini təmin edə bildi. Məhz həmin döyüşlərdə Talış kəndi istiqamətində olan yüksəkliklər düşməndən azad olundu və ətraf yaşayış məntəqələrinin, o cümlədən Tapqaraqoyunlu kəndinin təhlükəsizliyi təmin edildi. Lələtəpənin işğaldan azad edilməsi isə Cocuq Mərcanlının təhlükəsizliyini təmin etdi və kənddə yaşayış üçün imkan yarandı. Belə ki, Lələtəpədəki düşmən mövqeləri həm Cocuq Mərcanlı və onun ətrafı, həm də müəyyən qədər Horadiz qəsəbəsi üçün təhlükə yaradırdı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bölmələri aprel döyüşləri zamanı verilmiş tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra Cocuq Mərcanlı kənd sakinlərinin doğma evlərinə qayıdıb rahat yaşamaları üçün təhlükəsizlik tam təmin olundu. Bunun ardınca təmas xəttinə yaxın olan yaşayış məntəqələrinin infrastrukturunun və orada yaşayan Azərbaycan vətəndaşlarının məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində görülən tədbirlər Cocuq Mərcanlını da əhatə etdi. Qısa zaman kəsiyində burada geniş abadlıq-quruculuq işləri görüldü. İndi artıq kənddə yaşayış bərpa edilib və bura xeyli sayda ailə köçüb. Onların sayının daha da artacağına və yeni evlərin tikiləcəyiən dair konkret planlar da açıqlanıb. Bununla təmas xəttində yerləşən daha bir vacib əarzidə Azərbaycan genişmiqyaslı işlər görür və bu hal mütləq mənada Qarabağ münaqişəsinin həlliinə öz təsirini göstərəcək. Ən azı ona görə ki, yaranmış durumda ermənilər Azərbaycanın Qarabağ məsələsində bir addım da geri çəkilməyəcəyini aydın görür. Eyni zamanda Qarabağda yaşayan ermənilər onu da dərk edirlər ki, separatçı rejimdən, Ermənistandakı hərbi xunta rejiminin əsarətindən xilas olsalar, Azərbaycanın tərkibində maddi rifah halları yüksək şəraitdə yaşaya bilərlər.
Daha bir vacib nüans odur ki, Cocuq Mərcanlı hadisəsi həm də Azərbaycanın işğal altındakı əraziləri güc yolu ilə azad edərək bərpa edə biləcəyinin real nümunəsini ortaya qoydu.
"Atlas" mərkəzi qeyd edir ki, Prezident İlham Əliyevin Cocuq Mərcanlı kəndində olması da həm Ermənistana, həm də beynəlxalq aləmə mühüm mesajdır: "Prezident İlham Əliyev Qarabağın Cocuq Mərcanlı kəndində oldu. Keçən ilin aprelinə qədər Cocuq Mərcanlıda yaşayış yox idi. Çünki Ermənistan ordusu yaxınlıqdakı təpədən kəndi atəş altında saxlayırdı. 2016-cı ilin aprel döyüşlərində Lələtəpə yüksəkliyi Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçdi. Bununla da Cocuq Mərcanlı kəndinin yenidən qurulması və məcbur köçkünləri kəndə köçürmək üçün şərait yarandı. Dövlət başçısı iyunun 14-də kəndin bərpa olunun evləri, məktəbi, məscidi və digər infrastukturları ilə tanış oldu. Cocuq Mərcanlı kəndində hazırda 400 ev təsərrüfatı, 1428 sakin qeydiyyatdadır. Prezident İlham Əliyevin Cocuq Mərcanlıya bu səfəri beynəlxalq aləmə verilən iki mühüm mesajdır". Onun sözlərinə görə, birinci mesajın əhəmiyyəti odur ki, kənddə bərpa işləri başa çatıb və Azərbaycan hökuməti işğal altındakı digər kəndləri və şəhərləri də bərpa etməyə və ora məcburi köçkünləri yerləşdirməyə hazırdır: "İkinci mesajın əhəmiyyəti odur ki, rəsmi Bakı Cocuq Mərcanlı kimi digər kəndlərin də hərbi yolla azad edilməsini təmin edə bilər. Cocuq Mərcanlı kəndi sülh yolu ilə azad edilmədi, bu, hərbi əməliyyatın nəticəsi idi. Bu o deməkdir ki, danışıqlar nəticə verməsə, Cocuq Mərcanlı prosesi davam edə bilər".
Xatırladaq ki, ilkin mərhələdə sözügedən kənddə 10 hektar ərazidə geniş tikinti-bərpa və abadlıq-quruculuq işləri aparılıb, ümumi sahəsi 3850 kvadratmetr olan 50 ev, 96 şagird yerlik ümumtəhsil məktəbi, məscid, elektrik yarımstansiyası, hidrometeoroloji stansiya inşa edilib, qaz, elektrik, içməli su xətləri, ümumi uzunluğu 9 kilometr olan avtomobil yolu çəkilib. Bu istiqamətdə işlərin davam etdirilməsinin vacibliyini və Cocuq Mərcanlı kəndinin ölkənin müxtəlif bölgələrində məskunlaşmış sakinlərinin öz doğma yurdlarına qayıtmaq barədə müraciətlərini nəzərə alaraq, iyunun 15-də Prezidentin imzaladığı sərəncama əsasən Cocuq Mərcanlı kəndində tikinti-bərpa və abadlıq-quruculuq işlərinin davam etdirilməsi, o cümlədən 100 evin, uşaq bağçasının, həkim məntəqəsinin, digər zəruri sosial və infrastruktur obyektlərinin tikintisi məqsədi ilə dövlət başçısının ehtiyat fondundan Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinə 9 milyon manat ayırıb. İndi birmənalı olaraq vurğulanır ki, bütün bunlar Qarabağa Böyük Qayıdışın ilk uğurlu addımıdır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, baş verənlər Ermənistanda da xüsusi diqqətlə izlənir. Ümumiyyətlə, real vəziyyət göstərir ki, Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində yaşayışın bərpası ilə bağlı addımları Ermənistanda çox böyük çaşqınlıq və narahatlıq yaradıb. Ermənilər artıq bu tikinti-quruculuq işlərinin digər işğal altındakı ərazilərin də azad olunaraq orada aparıla biləcəyini etiraf edirlər. Erməni politoloq İqor Muradyan vurğulayır ki, Azərbaycan belə gedişlə mövqeyində nə qədər israrlı olduğunu həm Ermənistana, həm də Minsk Qrupunun həmsədrlərinə göstərmiş oldu: "Hər halda, Azərbaycan açıq şhəkildə güc və mövqe nümayiş etdirir. Ermənistan rəhbərlyinin bundan nəticə çıxarması lazımdır. Yəqin ki, cəbhədə vəziyyət bundan sonra da sakit olmayacaq. Belə vəziyyət öz növbəsində yeni hərbi əməliyyatalara gətirib çıxaracaq. Lokal olsa da, belə əməliyyatlar olacaq. Onda Azərbaycan daha çox ərazi azad etməyə çalışacaq. Bizim buna nə dərəcədə müqavimət göstərə biləcəyimiz isə mübahisə mövzusudur".
Qeyd edək ki, əslində yeni toqquşmalar, hərbi əməliyyatların yenilənə biləcəyi Ermənistanda çox ciddi narahatlıqla qarşılanır. Bunu "Daşnaksütyun" Partiyasının rəsmi nümayəndəsi Kiro Manoyan da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, bu durumda ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri Qarabağda böyük müharibənin başlanmasına izn verməməlidir: "Naxçıvanda Türkiyə ilə Azərbaycanın başlatdığı hərbi təlimlər Ermənistana mesajdır. Ermənistan bunu nəzərə almalıdır və Minsk Qrupunun həmsədrləri də yeni müharibəyə yol verməməlidir". Qeyd edək ki, Azərbaycan və Türkiyənin ikitərəfli hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində Naxçıvanda 5 min hərbçinin iştirakı ilə böyük təlimi İrəvanda təşvişlə qarşılanıb. Bu vəziyyətdə mümkün müharibənin qarşısını almaq üçün indi ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri daha qəti şəkildə hərəkət etməlidirlər. Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) İcraçı katibi-sədr müavini, baş nazirin müavini Əli Əhmədov da artıq həmsədrlərin zəruri addımlar atmalı olduğunu bildirir: "ATƏT Minsk Qrupu həmsədrlərinin səfərindən gözləntimiz var. Onlar ədalətli qərar qəbul edilməsi üçün daha səylə çalışmalı, vəzifələrini yalnız regiona gəlib-getməklə bitmiş hesab etməməlidir". O, təəssüflə qeyd edib ki, uzun illərdir ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, hələ də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli üçün lazımı addımlar atılmayıb: "Düzdür, müəyyən işlər görürlər, mən bunların işinə tamamilə ədalətsiz demək istəməzdim. Amma məsələnin həll olunması, bizim məcburi köçkünlərin həyatının yaxşılaşdırması üçün əsas işlər görülməyib. Torpaqlarımız işğaldan azad olunmayıb, qaçqın və köçkünlər öz yurdlarına qayıtmayıb. Bizim onlardan gözlədiyimiz bundan ibarətdir. Bu yaxınlarda bəyanatlar səsləndiriblər. Amma əsas bəyanat ondan ibarət olmalıdır ki, bu problem həllini tapsın. Bu münaqişə həddindən çox uzandı, bunun uzanması da bir yandan insanlara qarşı ədalətsizliyin davam etməsi, digər tərəfdən isə regionda təhlükəsizliyə təhdidin artması deməkdir".
Hesab olunur ki, həqiqətən də artıq ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti yaxın tezlikdə hansısa nəticə verməsə, konfliktin yenidən hərbi müstəviyə keçməsi qaçılmaz olacaq. Bu isə, ermənilərin də etiraf etdiyi kimi, Cocuq Mərcanlı presedentinin yayılmasına səbəb ola bilər. İndilikdə isə ekspertlər hesab edir ki, azərbaycanlıların Cocuq Mərcanlıya qayıdışı fonunda müşahidə olunan erməni pessimizmi getdikcə artacaq. Hazırda erməni mətbuatı və adi vətəndaşların sosial şəbəkələrdə yazdıqlarından belə anlaşılır ki, onlar artıq vəziyyəti aydın dərk edirlər. Bilirlər ki, Azərbaycan gec-tez torpaqlarını azad edəcək, qaçqın və məcburi köçkünlər yenidən öz yurdlarına qayıdacaq. O da kifayət qədər aydın müşahidə olunur ki, bu durumda erməni cəmiyyətində Serj Sarksiyan iqtidarının mövcud Qarabağ siyasətini davam etdirməsindən yaranan narazılıq artır. Aydındır ki, bütün bunlar nəticə etibarı ilə Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı gedişata da öz təsirlərini göstərəcək.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.