Paşinyan bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi (eyni zamanda “Trump Route” adlanan - ABŞ üçün strateji marşrut) layihəsi üçün iki mümkün model müzakirə olunur: marşrutun 49 il və ya 99 illik icarəyə verilməsi.
Onun sözlərinə görə, bu model “tikinti hüququ”nu nəzərdə tutur. Yəni investor (ABŞ və ya ABŞ-la əlaqəli konsorsium) marşrutun tikintisi, inkişafı və idarə olunması üçün uzunmüddətli hüquqa malik ola bilər, amma torpaq “daşınmaz əmlak” kimi Ermənistanın suverenliyi altında qala bilər.
Paşinyan vurğulayıb ki, Ermənistanın suverenliyi zərbə almamalıdır: “İcarə” sözü burada suverenliyin tam itrilməsi mənasında deyil, daha çox texniki-iqtisadi model kimi istifadə edilir.
Ayrıca, o qeyd edib ki, marşrutun idarəçiliyi üçün “özəl şirkət” (xarici investor konsorsiumu) variantı mümkündür.
Paşinyan deyir ki, bu cür uzunmüddətli razılaşmalar (məsələn, özəl şirkətlərə infrastrukturun verilməsi) Ermənistanda əvvəllər də olub - hava limanları, su təchizatı kimi sahələrdə.
Bəzi mənbələrə görə, razılaşmada “99 illik icarə” ifadəsi “inkişaf hüququ” mənasını daşıyır. Yəni ABŞ konsorsiumu marşrutu 99 il müddətinə inşa edə, yeniləyə və idarə edə bilər.
Bu “icarə” torpaq mülkiyyətinin tamamilə ABŞ-a verilməsi deyil. Ermənistan torpaq suverenliyini saxlayır, sadəcə müəyyən hüquqlar (inkişaf və idarəetmə) xarici tərəfə verilir.
ABŞ-ın müqavilə çərçivəsində “sub‑icarə” modeli olacağı bildirilir. Yəni ABŞ özü marşrutu konsorsiuma təhvil verə bilər.
Siyasi ekspertlər arasında narahatlıq var ki, “99 il” sanki suverenliyin uzun müddətli məhdudlaşdırılması kimi görünə bilər, amma Paşinyan bu narahatlıqları iqtisadi investisiya modeli kimi həll etmək istəyir.
Ağ Evdə 2025-ci il avqustun 8-də imzalanan üçtərəfli bəyannamədə Tramp bildirmişdi ki, ABŞ-a “inkişaf hüquqları” (development rights) verilir: marşrutun infrastrukturu - yol, rels, enerji, fiber-optik xətlər - ABŞ konsorsiumu tərəfindən inkişaf etdirilə bilər.
Tramp və ali tərəflər “99 il” sözünü istifadə ediblər, amma bu, daha çox “inkişaf və idarəetmə hüququ” kimi təqdim olunur, tam mülkiyyət və ya suveren ərazi verilməsi kimi deyil.
Trampın özü bildirib ki, marşrut “ABŞ-ın xüsusi şirkətinə icarəyə verilib”, yəni kommersiya və strateji layihə olaraq planlaşdırılır.
Bəzi eks‑rəsmi və müxalif dairələr narahatdır ki, uzunmüddətli “icarə” suverenliyi risq altına sala bilər.
Ermənistan Xarici işlər naziri bəyan edib ki, “torpaq mülkiyyəti” Ermənistanındır və 99 illik icarə razılaşması ilə tam suverenlik ötürülməyib.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın təklifi sənədlərdə 100 il kimi müxtəlif variantlarla da qeyd edilmişdi.
Uzunmüddətli icarə (xüsusilə 99 il) bir çoxları üçün simvolik “sahiblik itkisi” kimi görünə bilər, xüsusilə etnik və geosiyasi həssas bir regionda.
ABŞ konsorsiumu marşrutu idarə edəcəyi üçün Ermənistan iqtisadi və geosiyasi cəhətdən müəyyən asılılığa girə bilər.
Ermənistan daxilində, eləcə də diaspora daxilində bu razılaşmaya xalqın nəzarəti və gələcək nəzarət mexanizmləri ilə bağlı suallar var.
İran kimi qonşular artıq narahatlıqlar ifadə edib: mərkəzi tranzit korridorunun 99 illik fəaliyyət hüququ İran üçün strateji təhlükə kimi qiymətləndirilir.
Uzunmüddətli icarə modeli investor üçün təhlükəsizlik yaratdığından, marşrutun yolu, relsi, enerji xətləri kimi infrastrukturun tikintisi mümkündür.
Bu marşrut Bakı ilə Naxçıvanı birləşdirəcək, regional ticarət və tranzit imkanlarını artıracaq.
Ermənistan üçün ABŞ-la iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi, Rusiyanın regiondakı dominant rolunun balanslaşdırılması baxımından strateji fürsətdir.
Konsorsium, tranzit haqqı, enerji xətləri və digər mənbələr vasitəsilə layihə gəlir gətirə bilər.
Sonluq olaraq qeyd edək ki, bəli, Paşinyan “49 və ya 99 il” icarə modelinin müzakirə olunduğunu deyib, amma bu, hələ tam yekun razılaşma mənasına gəlmir, daha çox danışıqlar mərhələsidir.
Tramp isə “99 il” ifadəsini işlədib, amma bu, “mən 99 il tam ərazini götürürəm” mənasında olan sadə bir iddia deyil, söhbət inkişaf hüququndan, idarəetmə modelindən gedir.
Paşinyan suverenliyə toxunmamaq üçün bəzən “icarə” termini ilə izah edir: torpaq Ermənistanındır, amma müəyyən hüquqlar xarici investor konsorsiumuna verilir.
Bu model həm risqli, həm potensial olaraq faydalıdır. Geosiyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından üstünlükləri var, amma suverenliyin uzunmüddətli məhdudlaşdırılması narahatlıq doğura bilər.
Akif NƏSİRLİ
