2025-ci ilin payızında Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi ətrafında danışıqların əsas tormozlayıcı amili artıq açıq görünür. Bu, Ermənistan Konstitusiyasıdır.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan oktyabrın 27-də açıqlamasında etiraf etdi ki, tərəflər razılaşmanın bəzi məqamlarında ortaq nöqtə tapa bilmir: “Onlar hesab edirlər ki, biz Konstitusiyaya dəyişiklik etməliyik. Biz isə düşünürük ki, Konstitusiyamızda heç bir problem yoxdur”.
Bu bəyanatla İrəvan dolayısı ilə göstərdi ki, sülh sazişi məsələsi artıq diplomatiyanın yox, daxili siyasi balansların əsirinə çevrilib.
Məsələnin hüquqi əsası Ermənistan Konstitusiyasının Preambulasında (ön sözündə) gizlənib.
Orada yazılır ki, Ermənistan Respublikası 1990-cı il 23 avqust tarixli Müstəqillik Bəyannaməsinə əsaslanır.
Bu sadə cümlənin arxasında sülh danışıqlarını kilidləyən ciddi problem dayanır.
Belə ki, Müstəqillik Bəyannaməsinin 11-ci maddəsində qeyd olunur: “Ermənistan Respublikası Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşməsi prosesini dəstəkləyir”.
Bu maddə hüquqi cəhətdən Ermənistan Konstitusiyasına inteqrasiya edilib, yəni Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı dolayısı iddia yaradır.
Azərbaycanın tələbi də məhz budur: “Bu bəyannaməyə istinad aradan qaldırılmadan sülh sazişi hüquqi qüvvəyə minə bilməz”.
Rəsmi Bakı bu məsələdə prinsipial mövqedədir. Prezident İlham Əliyev 2024 və 2025-ci illərdə bir neçə çıxışında açıq bildirib ki, Ermənistan öz Konstitusiyasından Azərbaycan ərazisinə iddia yaradan istinadı çıxarmalıdır. Əks halda, sülh sazişi mənasız sənəd olacaq.
Azərbaycan tərəfinin arqumenti sadə və beynəlxalq hüquqa uyğundur: Sülh sazişində “ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmət” bəndi olacaqsa, bu, hər iki tərəfin daxili qanunvericiliyində də əksini tapmalıdır.
Ermənistanın Konstitusiyası bu prinsipi pozursa, sülh sənədi hüquqi baxımdan ziddiyyətli olur.
Bu, Vyana Konvensiyasının 27-ci maddəsinə (beynəlxalq müqavilələrin tətbiqi ilə bağlı) tam uyğundur: “Heç bir dövlət öz daxili qanunvericiliyinə istinad edərək beynəlxalq müqavilədən irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirməmək hüququna malik deyil”.
Mirzoyan və Ermənistan rəsmiləri cavab olaraq bildirirlər ki, Azərbaycan Konstitusiyasında da “bizə qarşı iddiaedici elementlər” mövcuddur.
Onların arqumenti belədir:
Azərbaycan Konstitusiyasında qeyd edilir ki, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918–1920) varisidir”.
Erməni tərəfi iddia edir ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sərhədlərinə Zəngəzur, Göyçə və İrəvanın bir hissəsi də daxil olub, buna görə də “bu varislik Ermənistan ərazisinə dolayısı ilə iddiadır”. Amma bu iddia hüquqi baxımdan əsassızdır.
Çünki “Varislik” dövlətçilik ənənəsinin və hüquqi şəxsiyyətin davamını ifadə edir, ərazi iddiasını yox. Azərbaycan Konstitusiyasında Ermənistanın ərazi bütövlüyünə qarşı heç bir maddə yoxdur.
Üstəlik, Azərbaycan BMT, ATƏT və digər beynəlxalq sənədlərdə Ermənistanın suverenliyini tanıyır.
Tarixi baxımdan isə Zəngəzur mahalının, Göyçə və İrəvanın 1918-1920-ci ildə sovet hökuməti tərəfindən siyasi qərarlarla Azərbaycan SSR-dən alınıb Ermənistan SSR-ə verilməsi faktdır.
Bu, SSRİ arxivlərində və 1921-ci il Qafqaz Bürosunun protokollarında açıq göstərilib.
Yəni Azərbaycan sadəcə tarixi ardıcıllığı qeyd edir, iddia irəli sürmür.
Paşinyan dəfələrlə etiraf edib ki, Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad sülh sazişi, Ermənistanın gələcək inkişafı və müstəqilliyi üçün maneədir.
O bunu 2024-cü ilin yayında “Cəmiyyətin Konstitusiya Müzakirələri Forumu”nda deyib: “Yeni Konstitusiya Ermənistanı gələcəkdə sülhə və regional inteqrasiyaya hazırlamalıdır”.
Lakin bu fikir parlamentdə və hökumətdə ciddi müqavimətlə qarşılanıb.
Məsələn, Milli Assambleyanın spikeri Alen Simonyan deyib: “Bizim Konstitusiyamızda problem yoxdur. Qarabağ məsələsi artıq keçmişdə qalıb”.
Yəni hökumət daxilində belə, sülh sazişinin hüquqi bazası barədə vahid mövqe yoxdur.
Paşinyan dəyişiklik istəyir, amma siyasi məsuliyyətdən çəkinir.
Mirzoyan isə daxili ictimaiyyəti sakitləşdirmək üçün “Konstitusiyada problem yoxdur” ritorikasını saxlayır.
Ermənistan hazırda iki istiqamətli siyasi tələnin içərisindədir. Bir tərəfdən, əgər hökumət Konstitusiyaya dəyişiklik edərək Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadı aradan qaldırsa, bu, daxildə güclü siyasi zəlzələyə səbəb olacaq. Müxalifət, xüsusilə Koçaryan-Sarkisyan bloku və “Daşnaksütyun” partiyası Paşinyanı “Qarabağı satmaqda” ittiham edəcək, kütləvi etiraz aksiyaları qaçılmaz olacaq. Belə bir addım Paşinyanın hakimiyyətini ciddi şəkildə sarsıda bilər.
Digər tərəfdən, əgər Ermənistan Konstitusiyanı dəyişməsə, bu halda sülh sazişi imzalanmayacaq. Nəticədə, Azərbaycan sərhəd və iqtisadi təzyiq alətlərini saxlamaqda davam edəcək, Ermənistan isə regional əməkdaşlıq və nəqliyyat layihələrindən kənarda qalacaq. Bu vəziyyət ölkənin həm siyasi, həm də iqtisadi təcridini dərinləşdirəcək.
Beləcə, İrəvan üçün hər iki seçim risqlidir: dəyişiklik edərsə daxildə təlatüm, etməzsə beynəlxalq arenada təcrid. Məhz bu səbəbdən Ermənistan hökuməti sülh prosesini reallıqla populizm arasında balanslaşdırmağa çalışır, lakin nəticədə özünü çıxışı çətin olan bir siyasi labirintə salıb.
Beləliklə, Ermənistan hökuməti özünü “həm daxili, həm beynəlxalq təzyiq arasında” sıxışmış vəziyyətdə tapıb.
Bu səbəbdən Mirzoyanın bəyanatı - “bizim Konstitusiyamızda problem yoxdur” - əslində sülh prosesini uzatmaq üçün diplomatik bəhanədir.
Azərbaycan üçün sülh sazişinin imzalanması regionda kommunikasiyaların açılması, Zəngəzur dəhlizinin alternativ yaratması və iqtisadi sabitlik deməkdir.
Ermənistan üçün isə bu, Qərblə inteqrasiyanın ilkin şərtidir. Lakin o, Rusiyanın təsirindən tam qurtulmadan belə addımı atmağa risq etmir.
Rusiya üçün bu “labirint” vəziyyəti sərfəlidir, çünki sülh sənədi imzalanmadıqca Moskva regionda vasitəçi rolunu qoruyur.
Qərb isə Paşinyana təzyiq göstərsə də, onun hakimiyyətinin devrilməsini istəmir və prosesi tədricən aparmaq istəyir.
Yəni bugünkü vəziyyəti bir cümlə ilə ifadə etmək istəsək: Azərbaycan sülh sənədinə hazırdır, Ermənistan isə hələ Konstitusiyanı dəyişməyə hazır deyil.
İrəvan sülh sazişini imzalamaq üçün öz daxili hüquqi bazasını beynəlxalq hüquqa uyğunlaşdırmalı, yəni Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadı aradan qaldırmalıdır.
Əks halda, Ermənistan sülhə yox, siyasi qeyri-müəyyənliyə doğru gedəcək.
Sonda paradoksal məqam:
Ermənistanın sülhü təmin etmək üçün etməli olduğu yeganə dəyişiklik — bir cümləni Konstitusiyasından çıxarmaqdır. Lakin bu bir cümlə hazırda bütün Cənubi Qafqaz diplomatiyasının gələcəyini müəyyən edir.
Akif NƏSİRLİ
