Artıq bir neçə ildir ki, Qafqazda "3+3" formatı qurulub. Amma bu formatda Gürcüstan ümumiyyətlə iştirak etməyib, iştirak edənlər də hər hansı bir məsələnin həllinə nail olmayıb. Bu format indiyə qədər beynəlxalq arenada GUAM formatı qədər də iz buraxa bilməyib.
Nəzərə alsaq ki, Vaşinqton razılaşması ziddiyyətləri bir qədər də sərinləşdirdi, regionda sülhə ümid verdi, belə bir şəraitdə region ölkələrinin təşəbbüsü olan "3+3" formatının gələcəyi üçün hansı perspektivlır var?
Baki-xeber.com-a görə, ümumilikdə, “3+3 formatı”nın - yəni Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan tərəflərinin Türkiyə, İran və Rusiyanın iştirakı ilə bölgədə yeni nizam yaratmaq məqsədilə təklif edilən regional dialoq platformasının gələcəyinə dair perspektivlər aşağıdakı meyllərlə xarakterizə edilə bilər.
2021-ci ilin dekabrında Moskvada keçirilmiş ilk görüşdə Gürcüstan iştirak etmədi. 2023-cü ilin oktyabrında Tehranda planlanan görüşə də Gürcüstan yenidən qatılmadı. Gürcüstanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, Tiflis rusiyapərəst bir platformada olmaq istəmir. Gürcüstan xüsusən də Rusiya ona tarixi və geosiyasi problemlər yaratdığı üçün bu mövqedən çıxış edir.
Əgər Vaşinqton razılaşmasının doğrudan da tərəflər arasındakı gərginliyi müəyyən qədər yumşaltdığını qəbul etsək, “3+3” formatının (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan + Rusiya, Türkiyə, İran) gələcəyi üçün perspektivlər həm pozitiv, həm də məhdudiyyətli görünür.
Dialoqun bərpası üçün fürsət baxımından sakitləşmiş mühit region ölkələrinə qarşılıqlı maraqları (ticarət, tranzit, enerji, təhlükəsizlik) daha rasional müzakirə etmək imkanı verir.
Zəngəzur dəhlizi (Tramp marşrutu) və digər kommunikasiyaların açılması da bu yöndə müsbət təsirlərə malikdir. Əgər Vaşinqton razılaşmasından sonra nəqliyyat yolları üzərində razılaşma əldə olunarsa, bu, “3+3” formatına konkret layihələr gündəmə gətirmək şansı yaradar.
“3+3” əsasən xarici böyük güclərin (ABŞ, Aİ) birbaşa iştirakı olmadan, regionun öz içində qərar verməsini nəzərdə tutur. Gərginlik azalarsa, bu formatın “regional həll” imici güclənə bilər.
Problemlərə gəldikdə, Gürcüstan Rusiya ilə münasibətlərinə görə indiyə qədər “3+3” görüşlərinə qatılmayıb. Bu səbəbdən format tam gücü ilə işləyə bilmir.
Vaşinqton razılaşmasından sonra ABŞ və Aİ-nin bölgədəki diplomatik fəallığı artarsa, “3+3” ikinci planda qala bilər.
Rusiya ilə Qərb arasında davam edən geosiyasi mübarizə “3+3” içində koordinasiyanı çətinləşdirir. Çünki iştirakçılar fərqli bloklara meyllidirlər.
Ən realist halda, “3+3” formatı yaxın aylarda daha çox simvolik xarakter daşıyacaq. Yəni tərəflərin bir masa arxasında oturub fikirlərini bölüşməsi mümkündür. Amma konkret və iri həcmli infrastruktur layihələrinin başlaması üçün isə Ermənistan-Azərbaycan sülh sazişi və Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı qəti razılaşma lazımdır.
Real gözləntilər ondan ibarətdir ki, bu format yaxın gələcəkdə “yarı-aktiv platforma” kimi qalacaq.
Sülh danışıqları davam edəcək, amma yekun razılaşma bir qədər gecikəcək.
“3+3” ildə bir-iki dəfə nazirlər səviyyəsində toplanacaq, ancaq bu daha çox siyasi jest xarakteri daşıyacaq.
Gürcüstan hələ də rəsmi olaraq bu platformaya qatılmayacaq, amma bəzi iqtisadi və logistika layihələrində dolayısı ilə iştirak edə bilər. Layihələr konkret nəticə verməkdə çətinlik çəkəcək, amma diplomatik kanallar açıq qalacaq.
Platforma mövcud olacaq, amma gündəmi əsasən digər diplomatik masalarda formalaşacaq. Fikrimizcə, Vaşinqton razılaşmasından sonra tərəflərin hamısının “tam ortaq platforma”ya hazır olması üçün hələ müəyyən qədər zamana ehtiyac var.
Akif NƏSİRLİ
