2025-ci ilin iyununda Rusiya polisi Yekaterinburqda Azərbaycandan olan 6 nəfəri həbs edib. Həbs zamanı daha iki nəfər ölüb: Rusiya hakimiyyəti onların təbii səbəbdən öldüyünü iddia edir, Azərbaycan isə onların öldürüldüyündə israr edir.
Yekaterinburqda baş verən olaylar Bakı ilə Moskva arasında altı aydan artıq davam edən münaqişəyə yeni təkan verib. 2024-cü ilin dekabrında Azərbaycan aviaşirkətinin təyyarəsi Bakıdan Qroznıya uçarkən Qazaxıstanda qəzaya uğrayıb. Azərbaycanın məlumatına görə, təyyarə Çeçenistana yaxınlaşarkən Rusiyanın hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən hücuma məruz qalıb. Təyyarə Qazaxıstanın Aktau hava limanında məcburi eniş zamanı qəzaya uğrayıb. 38 nəfər həlak olub. Bakı fəlakət faktı ilə bağlı beynəlxalq məhkəməyə müraciət etmək niyyətindədir və dəfələrlə Kremldən günahını etiraf etməyi və üzr istəməsini tələb edib. Bunlar fonunda “Radio Svoboda” nəşri yazır: “Moskvanın Qroznı yaxınlığında Azərbaycan sərnişin təyyarəsinin vurulmasına görə üzr istəməkdən imtina etməsindən sonra yalnız qarşıdurma kimi xarakterizə edilə bilən Rusiya-Azərbaycan münasibətləri son həftələrdə Rusiya hərbçilərinin avqustun 8-də Odessa vilayətində Azərbaycan dövlət şirkətinin - SOCAR-ın neft bazasına və orada yerləşən kompressor stansiyasına hücumundan sonra daha da gərginləşib. Avqustun 10-da İlham Əliyev Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə danışıb və söhbət zamanı hər iki tərəf Rusiyanın Ukrayna ərazisindəki Azərbaycan obyektlərinə aviazərbələr endirməsini pisləyib. Zelenski Əliyevlə danışdıqdan sonra deyib ki, o zərbələri “Rusiyanın bizə və digər Avropa ölkələrinə enerji müstəqilliyinə zəmanət verən enerji marşrutlarını bağlamaq cəhdi” hesab edir. “Radio Svoboda” sözügedən neft anbarının peyk görüntülərini araşdırıb və onun hücumda zədələndiyini təsdiq edə bilər. Bu hücumlardan bir qədər əvvəl, iyulun sonunda Ukrayna Transbalkan dəhlizi ilə Bolqarıstan və Rumıniya vasitəsilə ilk dəfə Azərbaycan qazını aldı. Moskva neft bazası və kompressor stansiyasına zərbələri rəsmi şəkildə şərh etməyib; Rusiya Müdafiə Nazirliyi yalnız avqustun 2-dən 8-dək bir sıra hədəflərin, o cümlədən “Ukrayna hərbi-sənaye kompleksi müəssisələrinin fəaliyyətini təmin edən qaz nəqli sistemi obyektlərinin” məhv edilməsi barədə məlumat verib. “Radio Svoboda”nın həmsöhbətləri neft bazası və kompressor stansiyasının təsadüfən Rusiyanın atəşinə məruz qala biləcəyinə şübhə edirlər. Azərbaycanlı politoloq Fərhad Məmmədov qeyd edir ki, üç il yarım davam edən müharibədə SOCAR-a məxsus infrastruktura heç vaxt hücum olmayıb. “Rusiya tərəfi, xüsusən də Rusiya Müdafiə Nazirliyi iddia edir ki, yüksək dəqiqlikli silahlardan istifadə edir, ona görə də deyə bilərik ki, onlar hara atəş açdıqlarını bilirlər. Bundan əlavə, hər dəfə Rusiya prezidentindən cəbhədə işlərin necə getdiyini soruşanda, o deyir ki, hər şey plan üzrə gedir. Beləliklə, deyə bilərik ki, SOCAR-ın infrastrukturunun atəşə tutulması da bu planın tərkib hissəsidir”, - Məmmədov bildirib.
Jurnalist və Qafqaz üzrə ekspert Vadim Dubnov deyir : “Tamamilə aydındır ki, bu, Əliyevə çağırış idi, çünki belə şeylər təsadüfən baş vermir. Çoxları bunu Transbalkan qaz kəməri ilə Ukraynaya ilk qaz tədarükü ilə əlaqələndirir. Amma mən düşünmürəm ki, Moskva zərbələri bu səbəbdən başlayıb. Rusiya, ola bilsin ki, belə görünməsini istəyirdi, sanki Transbalkan qaz kəmərinə görə hamını cəzalandırıb. Amma çox güman ki, Moskva belə mənzərə yaratmaq üçün sadəcə olaraq lazımi təsadüflərdən istifadə edib”. Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü başlayandan Azərbaycan neytral mövqe tutub: o, Rusiyanı təcavüzünə görə qınamayıb, münaqişə tərəflərini silahla təmin etməyib, Ukraynaya humanitar yardım göstərib. Bu, Rusiya pilotsuz təyyarələrin hücumunu dəf edərkən Qroznı yaxınlığında Azərbaycan sərnişin təyyarəsini vurana və hadisəyə görə birbaşa və birmənalı şəkildə üzr istəməkdən imtina edənə qədər idi. “Azərbaycan Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədi. Atəşkəsin necə əldə olunacağı ilə bağlı konkret suallara cavab verəndə Əliyev Azərbaycanın Ermənistanla müharibədəki təcrübəsinə əsaslanaraq həmişə tövsiyə edirdi ki, hərbi əməliyyatları dayandırmaq lazımdır, lakin öz ərazilərindən imtina etmək olmaz. Bakının mövqeyi bu formula çərçivəsində idi. Bununla yanaşı, Ukraynaya humanitar yardım da edilib. Hazırda ümumi məbləğ 42 milyon dollardır. Azərbaycan Kiyevə humanitar yardımın həcminə görə MDB-yə üzv ölkələr arasında birinci yerdədir. Bundan əlavə, ukraynalı uşaqlar vaxtaşırı reabilitasiya üçün Azərbaycana gəlirlər”, - Fərhad Məmmədov deyir. Vadim Dubnov Azərbaycan prezidentinin dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinə sadiqliyini qeyd edir. “Əliyevin Ukraynadakı müharibə ilə bağlı çox maraqlı mövqeyi var idi. O, müharibə başlamazdan əvvəl Moskvaya səfər edən sonuncu xarici qonaq idi, sözün əsl mənasında, Rusiyanın işğalından bir gün əvvəl o, Rusiya və Azərbaycanın müttəfiq əməkdaşlığı haqqında bəyannamə imzalamışdı. Digər tərəfdən, ərazi bütövlüyü məsələsi Əliyev üçün hər şeydir. Ona görə də, təbii ki, onun buradakı mövqeyi dəqiqdir”, - Vadim Dubnov qeyd edir. Zelenski ilə söhbətdən az sonra Azərbaycan prezidenti Ukraynaya humanitar yardım göstərmək üçün ölkənin Energetika Nazirliyinə iki milyon dollar ayrılması haqqında sərəncam imzalayıb. Bundan əlavə, Azərbaycanın “Kalibr” nəşri mənbələrə istinadən yazıb ki, “Rusiya Azərbaycanın maraqlarına qarşı təcavüzkar siyasətini davam etdirərsə” Bakı Ukraynaya silah tədarükünə qoyulan qadağanı ləğv edə bilər. "Rusiyanın müəyyən ictimaiyyəti həmişə Əliyevin Ukraynaya öldürücü silahlar verdiyini iddia etməyi xoşlayırdı. Bunun heç bir sübutu yox idi, amma çox danışılırdı”, - Vadim Dubnov xatırlayır. “Moskva bu mövzunu çox həssas etdi və indi Əliyev, təbii ki, məmnuniyyətlə bu mövzunu açacaq. Nəzərə alsaq ki, Əliyevin özü hələ belə bir söz deməyib, heç kim rəsmi açıqlama verməyib. Bu barədə yalnız “Kalibr” nəşri yazıb” Dubnov əmindir ki, Azərbaycan son nəticədə Ukraynaya silah tədarük etməyə başlamayacaq, çünki “bu, artıq ciddi çağırış olardı”. Politoloq Fərhad Məmmədovun fikrincə, “Kalibr” nəşrinin yazdıqları Azərbaycan hakimiyyətinin Rusiyaya mesaj göndərdiyinə açıq siqnal ola bilər: “Mən şübhələnirəm ki, bu, Azərbaycan hökumətinin mütəşəkkil sızdırmasıdır, Rusiya tərəfinə SOCAR-a məxsus infrastrukturun bombalanmasını dayandırmaq üçün siqnaldır. Müharibə başlayandan Azərbaycan nə Rusiyaya, nə də Ukraynaya silah tədarük etməyib və bu, Azərbaycana da, Ukraynaya da belə bir siqnaldır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın kifayət qədər öz arsenalı var və silah istehsal edən hərbi-sənaye kompleksi var”, - Məmmədov deyir.
“Altı aydan çoxdur ki, Rusiya hava hücumundan müdafiə qüvvələrinin Azərbaycan təyyarəsini vurması ilə bağlı ölkələr arasında faktiki olaraq heç bir yüksək səviyyəli əlaqə olmayıb. Ruslar buna görə üzr istəməyib, günahkarları cəzalandırmayıb, təzminat ödəməyiblər”, - Fərhad Məmmədov deyir. “Sonra bir-birinin ardınca həll olunmayan problemlərin təbəqələşməsi baş verdi. Biz qarşıdurma spiralına doğru gedirik və Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin pisləşməsi ilə bağlı bəzi xəbərlərin olmaması onların həll olunduğu anlamına gəlmir. Belə dövrlərdən sonra - Yekaterinburq hadisələri kimi ilaylardan sonra böhranlar baş verir ki, bu da daha böyük böhrana gətirib çıxarır”. Vadim Dubnovun sözlərinə görə, Moskva ilə Bakı arasında münasibətlər “artıq doyma nöqtəsinə çatıb”. "Onlar çətin ki, daha da pisləşsin, çünki münaqişə hazırda şifahi səviyyədə, bəyanatlar və bəyannamələr səviyyəsindədir. Amma əmin deyiləm ki, bütün bunlar bəzi vacib şeylərə, məsələn, iqtisadi məsələlərə təsir edir. Azərbaycan Rusiya üçün sanksiyalardan və digər kifayət qədər incə şeylərdən yan keçmək baxımından çox vacibdir. Bundan əlavə, Azərbaycan həmişə, sovet dövründən bəri Kreml üçün problem olmayıb”, - Vadim Dubnov hesab edir. Eyni zamanda, Natolindəki Avropa Kollecinin Avropa Qonşuluğu şöbəsinin baş elmi işçisi Nurlan Əliyev hesab edir ki, Rusiya ilə münasibətlərin pisləşməsi fonunda Azərbaycan Avropa İttifaqı ilə əlaqələri gücləndirməyə başlayacaq: “İnanıram ki, Azərbaycan Moskvanı növbəti təxribatlara məruz qoymamaq üçün ölçülüb-biçilmiş, diqqətlə hesablanmış addımlar atmağa çalışacaq. Məsələn, vurulan təyyarə ilə bağlı işin beynəlxalq məhkəmədə baxılmasına daha çox diqqət yetirə bilər. Eyni zamanda, mən gözləyirəm ki, Bakı artıq ABŞ-la olduğu kimi Avropa İttifaqı ilə də əlaqələri gücləndirmək üçün paralel fəaliyyət göstərəcək”, - Nurlan Əliyev əmindir.
Samirə SƏFƏROVA
