Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderləri tərəfindən Vaşinqton şəhərində imzalanmış birgə bəyannamənin, xarici işləri nazirləri tərəfindən paraflanmış sülh müqaviləsinin beynəlxalq siyasi əhəmiyyət daşıdığı birmənalı həqiqətdir.
İndi əldə olunmuş razılaşmanın Asiya ilə Avropanı birləşdirən beynəlxalq bağlantıların təmin olunması və regional kommunikasiyaların açılması baxımından önəmli əhəmiyyət daşıdığı dünya miqyasında xüsusi vurğulanır. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə onun Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən maneəsiz gediş-gəlişin təmin olunması, eyni zamanda Ermənistanın da Azərbaycan ərazisi vasitəsilə ticarət və nəqliyyat əlaqələrindən faydalanacağı Avrasiyada mühüm yeniliklərə səbəb olacaq.
Baş verənlər fonunda Rusiyanın hansı addımlar atacağı da xüsusi maraq doğurur. Elə bu fonda “Nezavisimaya qazeta” mətbu orqanı yazır: “Ermənistan və Azərbaycan sülh sazişinin paraflanması münasibətilə təbriklər alır. ABŞ prezidenti Donald Tramp isə deyib ki, iki Qafqaz respublikasının liderləri Nikol Paşinyan və İlham Əliyev onun yaxşı dostlarıdır. Bununla belə, nəhayət, münaqişəyə son qoymaq üçün onların hələ çox yolu var. Ermənistan və Azərbaycanın Xarici İşlər nazirlikləri Vaşinqtonda paraflanmış sülh və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında sazişin mətnini dərc ediblər. Sənəd erməni, Azərbaycan və ingilis dillərindədir. Tərəflər mətnin təfsirində fikir ayrılıqları ilə qarşılaşarsa, sonuncu variant üstünlük təşkil edəcək. İlk sətirlərdən İrəvan və Bakı vurğulayırlar ki, onlar “regionda ədalətli, hərtərəfli və davamlı sülhün bərqərar olmasının təcili ehtiyacını” dərk edirlər. Eyni zamanda, onlar qeyd edirlər ki, onlar BMT Nizamnaməsinə uyğun olaraq dövlətlər arasında dostluq münasibətləri və əməkdaşlığa dair beynəlxalq hüququn prinsipləri haqqında Bəyannaməyə (1970), Avropada təhlükəsizlik və əməkdaşlıq üzrə Helsinki konfransına (1975), Alma-Ata Müqaviləsi və CIS-in Prinsiplərinə əsasən münasibətlər qururlar. Sənəddə 17 maddə var. Xüsusilə, Ermənistan və Azərbaycan hakimiyyəti sovet dövründə bir-birinin sərhədlərini tanıdıqlarını bildirir və qonşularının suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşacaqlarına söz verirlər. Onlar həmçinin İrəvan və Bakıya qarşı yönəlmiş separatçı hərəkatları dəstəkləməyəcəklərinə, dözümsüzlük, irqi nifrət və ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə aparacaqlarına söz verirlər. Müqavilənin 7-ci maddəsində deyilir: “Tərəflər öz ümumi sərhədləri boyunca heç bir üçüncü ölkənin silahlı qüvvələrini yerləşdirməyəcəklər. Ümumi sərhədlərinin delimitasiyası və sonradan demarkasiyası başa çatana qədər tərəflər sərhədyanı ərazilərdə təhlükəsizliyin və sabitliyin təmin edilməsi məqsədi ilə təhlükəsizliyin və etimadın, o cümlədən hərbi sahədə təmin edilməsi üçün razılaşdırılmış tədbirləri həyata keçirəcəklər”. İmzalanan saziş Ermənistan və Azərbaycan qanunvericiliyindən daha vacib sayılacaq. Sənədin təfsiri nəticəsində hər hansı anlaşılmazlıq yaranarsa, Ermənistan və Azərbaycan bunları xüsusi komissiya çərçivəsində müzakirə edəcək. Mübahisə altı ay davam edə bilər, bundan sonra tərəflər çətin vəziyyətdən başqa çıxış yolları axtaracaqlar. Eyni zamanda, saziş imzalandıqdan sonra ilk ayda İrəvan və Bakı beynəlxalq qurumlardan əvvəllər bir-birlərinə qarşı yönəlmiş bütün iddialarını, şikayətlərini və etirazlarını geri götürməyi öhdələrinə götürürlər. Gələcək iddialara gəlincə, onlar da heç bir düşmənçilik hərəkəti etməyəcəklərini, təşviq etməyəcəklərini və ya bunda iştirak etməyəcəklərini vəd edirlər.
Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan paraflanmış sənədin dərcindən dərhal sonra deyib: “Bu saziş etibarlı və uzunmüddətli sülhün bərqərar olması üçün möhkəm təməldir, Ermənistan və Azərbaycan arasında hər iki ölkənin balanslaşdırılmış maraqlarını əks etdirən sazişin nəticəsidir”. Vaşinqtonda tərəflər ATƏT-in Minsk qrupunun buraxılması barədə də razılığa gəliblər. Paşinyanla Tramp Mehri yolunun, yəni Zəngəzur dəhlizinin ( Tramp yolu) inkişafı ilə bağlı razılığa gəliblər. Lakin Ermənistan və ABŞ başçıları arasında razılaşmanın mətnini hələ heç kim görməyib. Yəqin ki, tərəflər hələ də onun parametrlərini dəqiqləşdirməyiblər. Yalnız o məlumdur ki, İrəvan və Vaşinqton Ermənistanın Sünik bölgəsində nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafına sərmayə qoyacaq birgə şirkət yaradacaq. Maraqlıdır ki, beynəlxalq ictimaiyyət bütövlükdə sülh sazişinin paraflanmasını yüksək qiymətləndirdi. Xüsusilə, İrəvan və Bakıya MDB ölkələrinin, Avropa İttifaqının və NATO-nun liderlərindən təbriklər gəlir. Bununla belə, Moskva tərəflərin sülh istəyini ümumilikdə müsbət dəyərləndirməklə yanaşı, qeyd edib ki, regionda yaranan təhlükəsizlik sistemi digər regional oyunçuların maraqlarına zidd olmamalıdır. Eyni zamanda, Rusiya xatırladıb ki, ABŞ-ın fəal iştirak edə biləcəyi regional kommunikasiyaların blokunun açılması Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına (Aİİ) üzvlüyü ilə ziddiyyət təşkil etməməlidir.
“Biz bundan sonra Vaşinqtonun regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı bəyanatlarını təhlil edəcəyik. Bu sahədə Rusiyanın iştirakı ilə heç bir tərəfin geri çəkilmədiyi üçtərəfli sazişlər aktuallığını qoruyub saxlayır. Həmçinin Ermənistanın Aİİ-nin vahid gömrük məkanına üzvlüyü amilini, xüsusən də Rusiya hökumətinin sözügedən respublikanın ərazisindən tranzit yük daşımalarının təşkili məsələsini nəzərə almaq vacibdir”. İranın mövqeyi əvvəlcə daha sərt olsa da, sonra xeyli yumşaldı. Vaşinqtondakı görüşdən dərhal sonra İslam Respublikasının Ali Rəhbərinin müşaviri Əli Əkbər Vilayəti “Trampın yolunu” “Amerika muzdluları üçün qəbiristanlığa” çevirərək, amerikalıların Cənubi Qafqazda nəqliyyat kommunikasiyalarına çıxışına imkan verməyəcəyinə söz verib. Lakin bir neçə gün sonra İran prezidenti Məsud Pezeşkian Paşinyanla söhbətində bildirib ki, Tehran regionda sülh, sabitlik və təhlükəsizliyin dayağı kimi sülhün möhkəmlənməsinə töhfə verən istənilən razılaşmanı alqışlayır. Eyni zamanda, onun fikrincə, Amerika hərbçiləri Ermənistanda görünməməlidir, çünki ABŞ investisiya bəhanəsi ilə ekspansionist məqsədlər güdə bilər. Nə olursa olsun, Ermənistan və Azərbaycan ekspertləri paraflanmış sazişi yüksək qiymətləndiriblər. Belə ki, ekspert Fərhad Məmmədov qeyd edib ki, sülh sazişinin əsasını Bakının 2022-ci ilin yazında irəli sürdüyü təkliflər təşkil edib: “Sənəddə Azərbaycan tərəfinin bütün əsas gözləntiləri öz əksini tapıb.İki məqamda ziddiyyətlər var idi: Ermənistan tərəfi beynəlxalq qurumların iddialarını və üçüncü dövlət qüvvələrinin yazda sərhəddən geri çəkilməsini istəməyib. 2025-ci ildə İrəvan Bakının versiyasını qəbul etdi, ondan sonra bütün mətn razılaşdırıldı”, - Məmmədov izah edib. Ekspertin fikrincə, Bakı və İrəvan sülh sazişinin imzalanmasından əvvəl də onun dərc olunmuş bəndlərinə əməl edəcəklər. Bu, onlara sülh gündəliyinin həyata keçirilməsinə dərhal başlamağa imkan verəcək. Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Fərid Şəfiyev qeyd edib ki, ATƏT-in Minsk qrupu ilə bağlı məsələni praktiki olaraq həll olunmuş hesab etmək olar, lakin sülh sazişinin imzalanması üçün Bakının hələ də bir şərti var - Ermənistan Konstitusiyasında Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə işarə olan dəyişiklik var. "Biz İrəvanın növbəti addımlar atmasını gözləyirik. Hər şey Ermənistanın nə istədiyindən asılı olacaq: hansısa oyunlar və ya uzunmüddətli sülh və açıq sərhədlər məsələsi bura daxildir. Təbii ki, 2026-cı ildə keçiriləcək parlament seçkilərindən sonra respublikada hakimiyyətə münaqişə gündəmini bərpa etmək istəyən revanşistlər gələ bilər. Onda razılaşma havada qalacaq... Belə hadisələrin nəticəsindən asılı olmamaq üçün münaqişənin davamı və ya sonu barədə bütün xalqa müraciət etmək lazımdır”, - deyə Şəfiyev vurğulayıb. Politoloq Mikael Zolyan hesab edir ki, saziş İrəvanın maraqlarına cavab verir, çünki o, ikitərəfli münasibətləri “nə müharibə, nə də sülh” vəziyyətindən çıxarır. "Hələ eskalasiya ehtimalı var, lakin bu, çox azdır və bizim güclü sülh yaratmaq şansımız var. Təbii ki, Bakı sazişi öz xeyrinə şərh edə bilər. Amma razılaşma Paşinyan üçün böyük uğurdur. Sazişin imzalanması yolunda yalnız bir maneə qalıb - Ermənistan Konstitusiyası. Amma indi bu məsələ tezliklə, ya da gec təzyiq altında həllini tapacaq. Bir neçə ildən sonra ölkəyə xarici investisiyalar gələndə insanlar problemə başqa tərəfdən baxmağa başlayacaqlar”, - Zolyan hesab edir. Orbeli Mərkəzinin eksperti Conni Melikyanın sözlərinə görə, bu sənəd Ermənistan, Azərbaycan və Rusiyanın 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli bəyanatının davamıdır. "Əlbəttə, bu, İrəvan üçün ən yaxşı variant deyil, lakin bu, İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində yaranıb. Ermənistan elə bir vəziyyətə düşüb ki, heç kim ona kömək edə bilməyəcək. Buna baxmayaraq, yeni geosiyasi reallıqlar yaranır. Onların Ermənistan üçün daha uyğun olması üçün ona güclü diplomatik və digər inanclı dəstək verəcək ciddi strateji tərəfdaşlar lazım idi”, - Melikyan inanır”.
Tahir TAĞIYEV
