4-cü maddə başqa bir xarici oyunçunun ABŞ-la razılaşma əsasında Ermənistan tərəfindən cəlb ediləcəyini göstərmir
8 avqust 2025-ci ildə imzalanmış Azərbaycan-Ermənistan “Birgə Bəyannamə”sinin 4-cü maddəsi aşağıdakı kimi tərtib olunub:
Ermənistan Respublikası, öz ərazisində “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) nəqliyyat layihəsi üçün çərçivənin müəyyən edilməsi məqsədilə Amerika Birləşmiş Ştatları və qarşılıqlı müəyyən edilmiş üçüncü tərəflər ilə əməkdaşlıq edəcəkdir. Biz bu məqsədə ən qısa zamanda nail olmaq üçün xoş niyyətlə səy göstərməyə dair qətiyyətimizi təsdiq edirik.
Bu maddənin əsas məqamları ondan ibarətdir ki, Ermənistana TRIPP layihəsinin reallaşdırılması (və ya çərçivəsinin müəyyən edilməsi) üçün ABŞ və üçüncü tərəflərlə əməkdaşlıq etmək öhdəliyi verilir. Həmçinin, bu məqsədə ən qısa zamanda çatmaq üçün səmimi və qətiyyəli səy göstərilməsi vurğulanır.
Deməli, Vaşinqton Bəyannaməsinin 4-cü maddəsi əslində Ermənistanın ABŞ-la və razılaşdırılacaq üçüncü tərəflərlə birgə “Tramp Marşrutu” (TRIPP) adlı infrastruktur layihəsinin hüquqi-təşkilati çərçivəsini hazırlamaq öhdəliyini təsbit edir.
Bu bəndin mahiyyəti üç istiqamətdə açıqlana bilər:
Siyasi baxımdan Ermənistan ilk dəfə rəsmi sənəddə ABŞ-ın iştirakı ilə regional kommunikasiya layihəsinə razılıq verir.
Texniki-hüquqi mərhələdə konkret infrastruktur tikintisindən yox, onun “çərçivəsinin müəyyən edilməsi”ndən danışılır. Bu, hüquqi status, təhlükəsizlik, gömrük və idarəetmə mexanizmlərinin hazırlanması deməkdir.
Vaxt faktoruna gəldikdə, maddədə “ən qısa zamanda” ifadəsi var, yəni tərəflər sürətli prosedur işləməyə razılaşıb, amma konkret tarix göstərilmir.
Vaşinqton bəyannaməsində 4-cü maddədə göstərilir ki, Ermənistan ABŞ və onunla qarşılıqlı razılaşma əsasında digər oyunçuları prosesə cəlb edə bilər. Ermənistanın hansı xarici oyunçunu ABŞ-la razılaşma əsasında cəlb edəcəyi ehtimal oluna bilər?
Mövcud məlumata əsasən, “Vaşinqton bəyannaməsi”nin rəsmi mətni və əlaqəli sənədlərdə 4-cü maddə yalnız Ermənistan və ABŞ arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq kontekstində xarici “oyunçu”nun cəlb ediləcəyinə dair konkret qeyd ehtiva etmir. Bu isə o deməkdir ki, rəsmi sənədlərdə bu barədə açıq qayda yoxdur.
Media və ekspert şərhlərində yalnız infrastruktur, təhlükəsizlik, texnologiya və enerji sahələrində ABŞ-ın iştirakı, memorandumlardan bəhs olunur. Amma 4-cü maddədə başqa üçüncü tərəflərin cəlbi ilə bağlı şərh və ya qeyd yoxdur.
Amerikaının Zəngəzur dəhlizinin 99 illik inkişaf hüququna sahib olması da ABŞ-ın infrastruktur layihələrinə daxil olduğunu göstərir, lakin başqa ölkənin rəsmi iştirakından bəhs edilmir.
Regional güclər (Rusiya, İran, Türkiyə, AB, Çin və s.) bəzi analitiklər tərəfindən potensial namizədlər kimi müzakirə olunub, lakin bu, rəsmi formada sənəddə yer almayıb.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, hazırda rəsmi sənədlərə əsasən 4-cü maddə (Article IV) başqa bir xarici oyunçunun ABŞ-la razılaşma əsasında Ermənistan tərəfindən cəlb ediləcəyini göstərmir.
Amma müzakirə olunan potensial namizədlər var.
Məsələn, Rusiya və İran regionda özlərinin qarşılıqlı təsirini qorumaq istəyir. Türkiyənin isə Zəngəzur dəhlizində öz maraqlarını önə çıxarması ehtimalları müzakirə olunur.
Avropa İttifaqının (AB) Ermənistan-Azərbaycan sərhədində müşahidə missiyasını yaratmağa cəhd etməsi və bununla regionda rolu artırmağa çalışması da bu kontekstdən səciyyəvidir.
Bəzi qeyri-rəsmi müzakirələrdə Çinin regiona marağından bəhs olunur, lakin bu, rəsmi sənədlərə daxil edilməyib.
Müzakirələrdə Fransanın Ermənistana qısa və uzun məsafəli hava və müdafiə yardımı göstərdiyi qeyd olunur. Bununla da Parisin regiona marağı ifadə edildiyi ehtimalı irəli sürülür. Yəni Fransanın indiyə qədər Ermənistanla yaxınlaşmasında maraq regiondan bəhrələnməkdir.
Hindistan da Ermənistan üçün hərbi ehtiyat tədarükündə, xüsusən partlayıcı qabiliyyəti olan mərmi və sursat sahəsində yardım edəcəyini bəyan edib. Hətta Hindistanın Ermənistana bir sıra orta mənzilli raketlər tədarük etdiyi barədə məlumatlar var. Lakin Hindistan Rusiya ilə əməkdaşlıga görə ABŞ-ın qəzəbinə gələn ölkələr sırasındadır.
Rəsmi şəkildə heç bir əlavə xarici oyunçu konkret olaraq 4-cü maddə çərçivəsində qəbul edilməyib. Lakin, regional dinamikaları nəzərə alaraq, analitiklər və siyasi müşahidəçilər, rəsmən iştirak etməsə də, Rusiya, İran, AB, Fransa, Hindistan kimi diqqətdə olan üçüncü tərəflərin gələcəkdə rol ala biləcəyi barədə ehtimallar irəli sürürlər.
Akif NƏSİRLİ
