Azərbaycan öz milli maraqlarına uyğun və praqmatik əməkdaşlığın davamlı olacağına işarə edir
ABŞ-la Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası kimi sənədlər ümumiyyətlə təkcə diplomatik münasibətləri deyil, təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində də əməkdaşlığı əhatə edə bilər. Lakin belə sənədlərdə “silah ticarəti” konkret olaraq qeyd edilsə də, hansı silah növlərinin alınacağı adətən ayrıca müdafiə müqavilələri, icra mexanizmləri və konqresin təsdiqi ilə müəyyənləşir.
Azərbaycanın ABŞ-dan silah alarkən üstünlük verə biləcəyi və ya verməli olduğu sahələri iki meyara görə dəyərləndirmək olar: real təhlükəsizlik ehtiyacları ilə texnoloji üstünlük və modernləşmə imkanı.
Real təhlükəsizlik ehtiyacları baxımından Azərbaycan üçün əsas prioritetlər aşağıdakılardan ibarətdir.
Yəni Azərbaycan ABŞ-ın daha müasir və çoxfunksiyalı hava hücumundan müdafiə (HHM) sistemləri ala bilər.
Məsələn, Patriot PAC-3 və ya NASAMS kimi orta və uzaq mənzilli sistemlər Azərbaycan silahlı qüvvələri üçün vacib silahlanma elementləri ola bilər.
Bu sistemlər raket və pilotsuz aparat təhdidlərinə qarşı çox effektivdir. Müasir müharibələrdə bu elementlərdən geniş istifadə edilir.
Bununla yanaşı, pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı texnologiyalar - “Counter-UAV” radar və lazer sistemləri Azərbaycanın marağına səbəb ola bilər.
Dəniz sərhədlərinin qorunması üçün texnika ölkəmiz üçün vacib müdafiə elementlərindəndir.
Xəzərdə patrul gəmiləri üçün müasir radarlar, idarəolunan raket sistemləri ciddi maraq doğurur.
Texnoloji üstünlük və modernləşmə prizmadından yanaşsaq, ABŞ silah bazarı Azərbaycan üçün yalnız “hazır texnika” deyil, həm də texnologiya transferi və birgə istehsal baxımından maraqlıdır.
Əməkdaşlıqda kəşfiyyat və müşahidə sistemləri, yüksək dəqiqlikli peyk məlumatı, hava radarları, termal optik sistemlər, müasir dron texnologiyası, həm kəşfiyyat, həm də hücum dronları (məsələn, MQ-9 Reaper səviyyəsində) maraq dairəsinə daxil ola bilər.
Ordunun bütün hissələrini real vaxtda əlaqələndirən komanda-idarəetmə sistemləri (C4ISR) proqram və avadanlıqları bizim üçun cəlbedici ola bilər. Düzdür, bir neçə il əvvəl bənzər sistemlər Türkiyədən alınıb, amma Amerika sistemləri daha təkmildir.
Azərbaycan üçün ABŞ-ın elektron müharibə sistemləri - rabitə pozma, GPS qarışdırma və düşmən radarını korlama texnologiyaları maraqlı ola bilər.
Sual oluna bilər ki, niyə ağır hücum silahları deyil, texnologiyaya üstünlük verilməlidir?
ABŞ-dan birbaşa tank və artilleriya almaq həm baha, həm də siyasi baxımdan məhdudiyyətli ola bilər. Ancaq texnologiya, hava hücumundan müdafiə və kəşfiyyat sistemləri Azərbaycanın mövcud arsenalını (Türkiyə, İsrail, yerli istehsal) tamamlayar və regionda üstünlük qazandırar.
Azərbaycan üçün ABŞ-dan ən real və əlçatan silahlar aşağıdakılar ola bilər.
Ən vacib prioritetlər (qısa siyahı):
1. Hava hücumundan müdafiə (HHM) - orta və uzaq mənzilli (məs. NASAMS, Patriot səviyyəli elementlər) - hava raketləri, qanadlı-hipersonik deyilən səviyyədə olmasa da pilotsuz-aşağı səviyyəli hücumlara qarşı müdafiə sistemləri.
2. Counter-UAV və əks-dron texnologiyaları - ucuz dron hücumlarına qarşı kritik radar-jammer-lazer kombinasiyaları.
3. İstintaq-Kəşfiyyat-ISR (satelit, taktiki radarlar, optik-termal sensorlar, MQ-9 kimi platformalar) - informasiya üstünlüyü döyüşdə qələbəyə vəsilə ola bilər. (MQ-9 üçün ixrac siyasəti və country-by-country təsdiqi lazım).
4. MOBİL ARTİLLERİYA- Raket Sistemləri (HIMARS- M142 tipli MOBIL MLRS) - yüngül və uzunqzolaqlı hədəfləri çevik vurmaq qabiliyyəti; lakin siyasi risqlər və ixrac məhdudiyyətləri ola bilər.
5. C4ISR (komanda-idarəetmə) və elektron müharibə (EW) - mövcud platformaları (tank, dron, hava hücumu) daha effektiv edər.
ABŞ-dan silah alınatkən siyasi və hüquqi məhdudiyyətlər də nəzərə alınmalıdır.
Belə ki, ABŞ silah ixracı adətən Foreign Military Sales (FMS) və ya kommersiya tipli eksporta əsaslanır. Dövlət Departamenti elan edir və bu barədə Konqresə bildirilir. Daha sonra bu əqd həm də mənəvi-siyasi yoxlamadan keçir. Bu, qərarların gecikməsinə və bəzən bloklanmaya səbəb ola bilər.
Proses bölgədəki balans, ABŞ-ın satışlarının regional güc balansına təsiri, insan haqları məsələlərinə və strateji prioritetlərinə görə qiymətləndirilir. Ona görə bəzi yüksək ölümcül sistemlərə (məs. müəyyən tip ağır hücum sistemləri) məhdudiyyət ola bilər.
Transfer şərtlərinə görə texnologiya transferi və ya birgə istehsal məsələlərində də ABŞ xeyli məhdudiyyət və lisenziya şərtləri qoya bilər.
Azərbaycan üçün ən rasional və effektiv yanaşma, ilk növbədə, rəqəmsal kəşfiyyat - C4ISR-counter-UAV orta səviyyəli hava-müdafiə sisteminə malik olmaqdır. Daha sonra əməliyyat təcrübəsi, siyasət və büdcə imkanlarına görə MQ-9, HIMARS və Patriot kimi ağır və bahalı sistemlərə keçid nəzərdə tutula bilər. Bu mərhələli yanaşma həm taktiki fayda verir, həm də regional balans və siyasət risqlərini idarə edir.
Akif NƏSİRLİ
