Azərbaycan və Ermənistan arasında gələcək əməkdaşlıq münasibətlərinin taleyini müəyyən edəcək əsas faktorlardan biri, heç şübhəsiz ki, Zəngəzur dəhlizi olacaq. Hesab olunur ki, Ermənistanın və havadarlarının indiki müqavimətinə baxmayaraq, dəhliz mütləq açılacaq.
Qeyd edək ki, Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən Zəngəzur dəhlizi strateji əhəmiyyətə malikdir.
Sözügedən dəhlizin açılması ilk növbədə Azərbaycan və Türkiyə üçün daha geniş ticarət əlaqələri və regional inkişaf baxımından böyük perspektivlər yarada bilər. Azərbaycan, Türkiyə və digər tərəfdaş ölkələr Zəngəzur dəhlizinin açılmasının iqtisadi inkişaf üçün vacib olduğunu və regionda sabitlik və əməkdaşlığın güclənməsinə səbəb olacağına inanırlar. İndilikdə Ermənistanın mövqeyi dəhliz üçün əngəl yaradır. Ermənistanda nəşr olunan “Past” qəzeti yazır ki, İrəvan dəhlizin işə düşməsində maraqlıdır, sadəcə nəzarət məsləsi ilə bağlı problemlər var: “Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Rusiyanın Zəngəzur dəhlizinə nəzarət etməsini istəmir. Bu, təkcə Ermənistan rəhbərinin yox, həm də Qərbin istəyidir. Paşinyan və Qərb Rusiyanı Cənubi Qafqazdan sıxışdırmaq istəyir. Paşinyan buna görə bəyan edib ki, 10 noyabr üçtərəfli sənəd artıq mövcud deyil. Baş nazir Qərbin göstərişi ilə həmin sənədi ləğv etməyə çalışır ki, Rusiya Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında açılacaq yola nəzarət edə bilməsin. Bu, həm də Rusiyanın təsirini azaltmaq hesabına Qərbin Zəngəzur və İranla sərhəd rayonlarında təsirini gücləndirmək məqsədi daşıyır". Qeyd edək ki, Ermənistan tərəfi mövcud durumda Zəngəzur dəhlizinin hansısa beynəlxalq korporasiyanın nəzarətində açılmasını gündəmə gətirir. Sabiq xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov qeyd edir ki, dünyada bununla bağlı presedentlər var: “Gürcüstanın sabiq prezidenti Mixail Saakaşvili də vaxtilə Abxaziyadan keçən dəmir yoluna nəzarət etmək üçün İsveçrənin bir şirkəti ilə müqavilə bağlamaq istəyirdi. Sonradan bu məsələ alınmadı. Əslində Nikol Paşinyanın indiki ritorikası anlaşılan deyil. O, Ermənistanın suverenliyindən danışa-danışa ərazilərin hansısa beynəlxalq korporasiyanin idarəçiliyinə verilməsini gündəmə gətirir. Bu məntiqi başa düşmək olmur”. Sabiq nazir bildirib ki, Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi Rusiyaya məxsusdur: “Ona görə də Moskvanın bu məsələyə normal yanaşacağı gözlənilmir. Yaxşı olardı ki, Ermənistan Azərbaycanla sülh məsələsində konkret addım atsın. Paşinyan hər şeydən danışır, amma ortada heç nə yoxdur. Əgər söhbət Zəngəzurdan keçəcək dəmir yolu şəbəkəsindən gedirsə, ən azından indi onun tikintisinə başlamaq lazımdır. Avropa İttifaqı və Rusiya Mehridən keçən dəmir yolunun tikintisi ilə bağlı dəstək verməyə hazır olduğunu bildirmişdi. Amma İrəvan gözləmə mövqeyini seçdi. Sadəcə olaraq bəyanatlar səsləndirirlər”.
Bir daha qeyd edək ki, Zəngəzur dəhlizi ilə yanaşı, regional kommunikasiya xəttlərinin açılması 2020-ci ilin 10 noyabrında Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan tərəfindən imzalanmış üçtərəfli Bəyanatda əksini tapıb. Razılaşmada Zəngəzurdan keçəcək kommunikasiya xəttlərinə Rusiyanın nəzarət edəcəyi qeyd edilib. Daha sonra Ermənistan Rusiyanın nəzarəti ilə kommunikasiya xəttlərinin açılmasına qarşı olduğunu bəyan edib. Ermənistanın yanaşmalarına baxmayaraq, dəhlizin açılacağı şübhə doğurmur. Ehtiyatda olan türkiyəli general Yücel Karauz bu fonda qeyd edir: “Ermənistan tərəfi əvvəlcə dəhlizə Rusiyanın nəzarət etməməsini bəhanə edirdi. Sonra isə İran bu xəttin açılmasına qarşı çıxdı. Bununla da proses ləngidi. Azərbaycan və Türkiyə isə kommunikasiyaların açılması ilə bağlı qarşıya qoyulmuş işləri ardıcıllıqla icra edir. Bakı və Ankara öz işlərini "Zəngəzur dəhlizi sabah açılacaq" prinsipinə uyğun həyata keçirir”. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Azərbaycanın Naxçıvana, Türkiyəyə, Türk dünyasına, Paris və Londonun isə Pekinlə bağlantısının yaranacağını söyləyən general deyib: “Bununla Cənubi Qafqaza sülh və əməkdaşlıq, inkişaf gələcək. Bundan ən çox faydalanacaq ölkə Ermənistandır. Şərqdən Qərbə açılacaq dəhlizlə, Şimal-cənub istiqamətində formalaşdırılan layihələrlə İrəvan böyük qazanc əldə edəcək. Nəhayətdə, Azərbaycanla Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərində yeni səhifə açılacaq. Zəngəzur dəhlizi açılmadan Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması mümkün deyil. İrəvan prosesə ABŞ və Avropa İttifaqı kimi üçüncü tərəfləri qatmağa cəhd edir. Ermənistan birdəfəlik dərk etməlidir ki, Zəngəzur dəhlizi açılmadan Türkiyə ilə sərhədlərinin açılması mümkün olmayacaq. Amma nə olur-olsun bu dəhliz açılacaq”. Erməni ekspert Vahe Davtyan da vurğulayır ki, Fransa da uranın nəqli üçün Zəngəzur dəhlizinin açılmasında maraqlıdır: “Fransa Afrika qitəsini, o cümlədən uran əldə etmək imkanını itirdi. Bundan sonra Makron Mərkəzi Asiyaya səfər edərək, həmin ölkələrin rəhbərləri ilə uran idxalı məsələsini müzakirə etdi və onun idxalını Orta Dəhliz marşrutu məntiqi çərçivəsində qəbul edib. Bununla yanaşı, Fransa nadir metallara marağını gizlətmir. Bu kontekstdə Orta Dəhliz Fransa üçün son dərəcə əhəmiyyətli olur. Paris buna görə nəqliyyat marşrutları axtarır və onlardan biri də Zəngəzur dəhlizidir”.
Ramil QULİYEV
