Bəlli olduğu kimi, Cənubi Qafqazda sülh üçün ən böyük əngəllərdən biri Fransanın Ermənistan vasitəsilə burada həyata keçirdiyi siyasətdir. Məhz Fransa Ermənistanın sülh üçün müvafiq addımlar atmasını əngəlləyir. Parisdən gələn göstərişlərlə hərəkət edən İrəvan silhalandırılır, sülhə xələl gətirir.
Proseslərin gedişi göstərir ki, Fransa bu dəfə də Ukraynada savaşın bitməsini əngəlləməyə can atır. ABŞ-ın məlum mövqeyindən sonra Ukrayna danışıqlara meyllənib, Rusiya da buna razıdır. Amma Fransa prosesə əngəl olmağa can atır və Ukraynanı silahlandırmaq məsələsində xüsusi aktivlik nümayiş etdirir. Qeyd edək ki, Ukrayna Amerikanın yardımının dayandırılmasından sonra kəşfiyyat məlumatlarından məhrum qalmayacaq. Onu Fransa təmin edəcək. Paris həmçinin Ukrayna ordusu üçün “Starlink” peyk rabitə sistemini əvəz edə bilər. Bütün bunlar Fransa prezidenti Emmanuel Makronun ABŞ-ın anti-Kreml koalisiyasından çıxması ehtimalını səsləndirdiyi çıxışının ertəsi günü Parisdə bəyan edilib. Əslində bu, Qərb ölkələrinin müdafiə sistemində amerikalıların aparıcı rolunu əvəz etmək istəyidir. Ancaq bu əvəzetmə çətin ki, sona çata bilər. Fransanın müdafiə naziri Sebastyan Lekornu “France Inter” radiosuna müsahibəsində qeyd edib ki, amerikalılar yardımı dayandırdıqdan sonra ölkəsi Ukrayna ilə kəşfiyyat mübadiləsini davam etdirəcək. Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp Ukraynaya hərbi yardımın dayandırılması barədə göstəriş verib. Bu, onun Ağ Evdə Amerikanın Moskva və Kiyev arasında sülhə nail olmaq səylərini sabotaj etməkdə ittiham edilən Volodimir Zelenski ilə qalmaqallı mübahisəyə reaksiyası olub. Ukrayna prezidenti ABŞ-la mübahisənin onun planlarında olmadığını açıq şəkildə nümayiş etdirdikdən sonra da Tramp qərarını dəyişməyib.
Fransız kəşfiyyatı, əlbəttə ki, Amerika kəşfiyyatını adekvat əvəz etməyəcək. Söhbət təkcə kəşfiyyat xidmətlərinin imkanlarının fərqliliyindən getmir. Fransanın peyk donanması Amerikadan xeyli kiçikdir. Fransızlar Rusiyaya dair ABŞ-da olan peyk müşahidə məlumatlarının tam həcmini əhatə edə bilməyəcəklər: sadəcə olaraq, müvafiq vasitələr onlarda yoxdur. Amerikalılar onları Böyük Britaniya ilə bölüşürlər. Böyük Britaniya ABŞ, Avstraliya, Kanada və Yeni Zelandiya ilə birlikdə “Beş Göz” kəşfiyyat alyansının bir hissəsi olan yeganə Avropa ölkəsidir. Ona üzvlük Britaniyaya Amerika kəşfiyyat orqanlarından məlumat əldə etməkdə üstünlüklər verir, həm də müəyyən məhdudiyyətlər qoyur. İndi Fransa meydana daxil olmağa can atır. Makronun bu fonda televiziya ilə çıxışı Trampın Konqresdəki çıxışına cavab vermək məqsədilə edilib. Trampın fikrincə, ABŞ və Qərb yarımkürəsində kənar xarici siyasətə çox az yer verilir. Bu, Amerika prezidentinin Rusiya ilə yaxınlaşmağa gedə biləcəyinə inanan avropalıların qorxularını daha da gücləndirib.
Makronun müraciətində bunlar fonunda vurğulanır: Ukraynanın və buna görə də bütün Aİ-nin təhlükəsizliyi hesabına Rusiya-Amerika sövdələşməsi mümkündür: “Və mən ABŞ-ın bizim tərəfimizdə qalacağına inanmaq istəsəm də, biz bunun əksinə hazır olmalıyıq”. Onun müraciətində ən maraqlısı, əlbəttə ki, Aİ-nin Amerika nüvə “çətirini” fransız nüvəsi ilə əvəz etməsinin məqsədəuyğun olub-olmayacağı ilə bağlı “müzakirəyə başlamaq” təklifidir. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) məlumatına görə, Fransa dünyada dördüncü ən böyük nüvə arsenalına malikdir. İlk üçlük ABŞ, Rusiya və Çindir. Fransa, 2023 SIPRI hesabatına görə, 290 nüvə başlığına sahib olub. Bu, bu göstərici üzrə 3-cü yerdə olan Çinin demək olar ki, yarısı qədərdir, lakin Avropanın müdafiəsini təmin etmək üçün kifayətdir. Makron və ümumilikdə Fransa artıq bir neçə ildir ki, Aİ-nin daha çox özünə, ABŞ-a daha az etibar etməsini müdafiə edirlər. Məsələn, onun 2019-cu ildə “NATO-nun beyin ölümü” ilə bağlı bəyanatı yaddan çıxmayıb. Amma zaman göstərdi ki, NATO-nu dəfn etmək hələ tezdir. 2022-ci ilin fevral ayından etibarən alyans yenidən doğuş dövrünü yaşayır. Avropa ölkələri müdafiəyə daha çox pul xərcləməyə razılaşır. NATO-nun sıraları Finlandiya və İsveçi də əhatə etməklə genişlənib. Bununla belə, Trampın ikinci müddəti bu tendensiyanı geri çevirə bilər. NATO-nun müdafiə imkanlarında əsas paya sahib olan Birləşmiş Ştatlar olmasa, ittifaq çətin ki, nəhəng qüvvə ola bilsin. Bu şəraitdə Rusianın “The Ruthless PR Man” “Telegram” kanalı maraqlı bir məqama diqqət edir: “Görünür, fransızlar Liviya ilə bağlı öz hekayələrini bəyəniblər, onlar Qəzzafini sevinclə bombalamağa başlayanda, üç gündən sonra onların silah-sursatları bitdi. Bundan sonra da amerikalıları çağırmağa məcbur oldular”. Rus ekspert İqor Korotçenko məsələ ilə bağlı bildirir: “Emmanuel Makron Parisin ABŞ-ın Avropadakı hərbi və nüvə mövcudluğunu məhdudlaşdıracağı təqdirdə Aİ-yə üzv dövlətlərə nüvə təhlükəsizliyi zəmanəti verməyə hazır olduğunu bəyan etməklə, ambisiya göstərir və bu, Avropa qitəsində kəskin hərbi-siyasi böhranın inkişafına təkan verə bilər. Makron dünyanı mümkün Üçüncü Dünya müharibəsi astanasına qoymaqla balanslaşdırır. Başa düşməliyik ki, Makronun bəyanatı Ukrayna böhranının həlli üçün Zelenskinin, eləcə də Aİ ölkələrinin heç bir iştirakı olmadan ABŞ və Rusiya arasında birbaşa danışıqların başlanması ilə bağlıdır. Paris Moskva və Vaşinqtonun sülh təşəbbüslərini dəstəkləmək əvəzinə faktiki olaraq tamamilə əks istiqamətdə hərəkət edir”. Korotçenkonun fikrincə, bununla bərabər Makronun hansısa “sülhməramlı missiya”nı yerinə yetirmək üçün Ukrayna ərazisinə Fransanın milli hərbi kontingentini daxil etməyə hazır olduğunu deməsi Avropa qitəsində hərbi-siyasi gərginliyin yeni mərhələsi və Aİ ilə Rusiya arasında genişmiqyaslı hərbi-siyasi toqquşma yaratmaq üçün təxribatdır: “Rusiya sülh danışıqları ilə paralel olaraq Ukraynaya xarici qüvvələrin yeridilməsi ilə bağlı elan edilmiş planlara Aİ-nin müvafiq ölkələrinin rus ordusuna qarşı hərbi əməliyyatlara girməsi kimi baxacaq və onların aqressivliyinə qarşı öz arsenalında mövcud olan bütün qüvvə və vasitələrdən istifadə edəcək”.
Tahir TAĞIYEV
