Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının baş naziri Li Çianqın parlamentin son iclasında məruzəsi ölkə rəhbərliyinin iqtisadiyyatın uğurlu inkişafına əmin olduğunu göstərdi. Onun artımı 2025-ci ildə 5% təşkil edəcək. Tayvan boğazında və Cənubi Çin dənizində gərginliyin artması ilə əlaqədar büdcədə müdafiə xərclərinin 7,2% artaraq 1,78 trilyon yuana və ya 246 milyard dollara çatdırılması nəzərdə tutulub.
Həcminə görə bu, ABŞ hərbi büdcəsi ilə çox kiçikdir. Amma Pentaqonun fikrincə, rəsmi rəqəmlər Çinin hərbi xərclərinin real mənzərəsini əks etdirmir. Onlar rəsmi rəqəmlərdə olduğundan 40% daha yüksəkdir. Üstəlik, Çin dünyada ən çox dəniz gəmisinə sahibdir.
Təbii ki, Çin mediası silahlı qüvvələrin yalnız ölkəni qorumaq məqsədi daşıdığını və heç kim üçün təhlükə yaratmadığını vurğulayır. “Xinhua” agentliyi yazır ki, xəbər verir ki, hərbi büdcə son 10 ildə "birrəqəmli" artıb. Çinli hərbi ekspert Fu Qianshao deyir ki, artım orta səviyyədədir və ölkənin maraqlarını müdafiə etmək üçün lazımdır. Son bir ildə silahlı qüvvələrin müasirləşdirilməsi sahəsində üç uğur əldə edilib. May ayında 40 döyüş təyyarəsi, bir neçə kəşfiyyat təyyarəsi, nəqliyyat təyyarələri, helikopterlər və dronlardan ibarət hava qrupunu daşıya bilən “Fujian” təyyarədaşıyan gəmisində dəniz sınaqları başlayıb. Dekabr ayında dünyada ilk elektromaqnit katapultlarla təchiz olunacaq “Sıçuan” desant gəmisinin hazırlanmasında müvafiq işlərə başlanılıb. Və havada, “Airshow China” sərgisində tamaşaçıların iştirakı ilə gizli texnologiyadan istifadə edərək hazırlanmış yeni tipli J-35A qırıcısı havaya qalxıb. Bu təyyarənin seriya istehsalına məhz 2025-ci ildə başlanacaq. Fu Qianshao vurğulayıb ki, Şərqi Asiya və Cənubi Çin dənizində vəziyyətin pisləşməsi ilə əlaqədar Çin Xalq Azadlıq Ordusu döyüş hazırlığını artırmalıdır. Belə bir vaxtda Filippin “Çinə məxsus” adalar yaxınlığında hərbi aktivliyini artıtıb və hətta ABŞ-ın “Tayfun” orta mənzilli raketlərini ölkə ərazisində yerləşdirməsinə razılıq verib. Digər çinli ekspert Sonq Zhonpinq müdafiə büdcəsinin artırılmasının təlimlərin keçirilməsi və hərbçilərin rifahının yaxşılaşdırılması xərclərini ödəmək üçün lazım olduğunu bildirib. Dünya Bankının məlumatına görə, 2023-cü ildə orta qlobal müdafiə xərcləri ÜDM-in 2,4%-ni, ABŞ-da isə 3,4%-ni təşkil edib. “Associated Press” agentliyinin məlumatına görə, Çinin hərbi büdcəsinin real rəqəmləri rəsmi rəqəmləri 40% üstələyir və digər büdcə maddələri arasında bölüşdürülür. Çin təkcə ABŞ-la münasibətlərin pisləşməsi fonunda deyil, Şərqi Çin dənizindəki adalarla bağlı mübahisəsi olan Yaponiya ilə də hərbi xərcləri artırmağa məcburdur. Rus hərbi ekspert Viktor Litovkin məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Ola bilsin ki, Çinin müdafiə büdcəsində pilotsuz təyyarələrə böyük xərclər nəzərdə tutulub. Amma təyyarədaşıyanlar da çox vacibdir. Onlar çinlilərin özlərininki hesab etdiyi adalara təyyarələrin çatdırılmasına və çinlilərin qorumalı olduğu ticarət yollarına nəzarət etməyə imkan verir. Çinin də nüvə raket silahları var. Çin təkcə raketlər deyil, həm də infrastruktur yaratmalı, minalar yerləşdirməli, bu minalar üçün kamuflyaj yaratmalıdır. Potensial düşmənin kəşfiyyatını aparmaq üçün peyk qrupu təşkil etmək lazımdır. Ancaq bu, hamısı deyil. Çinlilər “desant maşınları” yaratmalıdırlar. Axı, materikdən 180 km aralıda boğazla ayrılmış Tayvana hücum etməli olsa, o zaman kifayət qədər desant gəmisi hazır olmalıdır”.
“The New York Times” yazır ki, Çin prezidenti Si Cinpin ABŞ-dan olan həmkarı Donald Trampın tarifləri qaldırdıqdan sonra güzəştə gedən Kanada və Meksika liderlərindən fərqli olaraq, möhkəm dayanıb və ABŞ-ın kənd təsərrüfatı məhsullarına yüksək rüsumlar tətbiq etməklə amerikalılara cavab verib. ABŞ-da olan Çin eksperti Jude Blanşett deyir ki, Pekin hələ də ticarət müharibəsindən və ya bundan daha pisindən qaçmaq üçün Trampla razılığa gəlməyə ümid edir. Lakin Çinin Vaşinqtondakı səfirliyi bildirib ki, Çin geri çəkilməyəcək: “ABŞ tarif, ticarət və ya digər xarakterli müharibə istəyirsə, biz son ana qədər döyüşməyə hazırıq. Rəsmi Vaşinqton fentanil ətrafında yaranmış problemi həll etmək niyyətindədirsə, Çinlə bərabərhüquqlu əsaslarla məsləhətləşmələr aparmalıdır”. Qeyd edək ki, bir qədər əvvəl ABŞ tərəfi güclü ağrıkəsici təsirə malik olan fentanil preparatı da daxil olmaqla, Çindən idxal olunan bir sıra məhsullara 10-20 faiz intervalında rüsum tətbiq etdiyini açıqlayıb. Qarşıdakı dövr ərzində ticarət müharibəsinin daha da qızışması gözlənilir. Heç kim bu müharibənin nə qədər davam edəcəyini və ən əsası onun qarşısını almaq, yaxud dayandırmaq üçün nə etmək lazım olduğunu dəqiq bilmir. Gözləntilər bundan ibarətdir ki, ixrac qabiliyyətini qorumaq məqsədilə Çin diqqətini daha çox Avropaya yönəldəcək. Bu kontekstdə Çin məhsullarının daha böyük həcmdə Orta Dəhlizə yönləndirilməsi proqnozlaşdırılır. Belə vəziyyət tranzit ölkə və Orta Dəhlizin əsas iştirakçılarından biri kimi Azərbaycan üzərindən daha çox yük daşınmasını şərtləndirəcək.
Ramil QULİYEV
