Məlum olduğu kimi, bu günlərdə İran parlamentinin əksər üzvlərinin səsi ilə parlamentin Təhsil Komissiyası tərəfindən təklif olunan və 6 maddədən ibarət etnik dillərin ədəbiyyatının tədrisi layihəsi rədd edildi.
Qeyd edək ki, parlamentin iclasında “Etnik dillərin ədəbiyyatının tədrisi” adlı qanun layihəsi müzakirəyə çıxarılıb. 246 deputatın iştirak etdiyi iclasda layihə 104 lehinə, 130 əleyhinə, 5 isə bitərəf səslə rədd edilib və ümumi əsasları qəbul olunmayıb.
İran parlamentinin prosedur qaydalarına əsasən, layihənin əsaslarına qarşı çıxmaq həmin qanun layihəsinin və ya təklifin gündəlikdən çıxarılması və baxılmasının dayandırılması anlamına gəlir. Diqqət çəkən məqamlardan biri isə hökumətin parlamentdəki nümayəndəsi Seyyid Kazım Dilxoş Əbatərinin bu layihəyə qarşı çıxaraq onun əleyhinə çıxış etməsidir. O, parlamentin Təhsil Komissiyasının təklif etdiyi bu layihənin İran Konstitusiyasının 57-ci maddəsinə zidd olduğunu bildirib. Həmin maddə, dövlətə əlavə maliyyə yükü yaradan qanunların qarşısını almağı nəzərdə tutur.
Bundan əlavə, o, layihədəki texniki problemlərə toxunaraq dolayısı ilə ölkə rəhbərinin də bu layihəyə qarşı olduğunu vurğulayıb və bildirib: “Mədəni İnqilab Ali Şurası, ali rəhbərin önəm verdiyi bir qurum olaraq, bu layihəyə qarşıdır”. Səsvermədən sonra parlamentin sədri Məhəmmədbağır Qalibaf layihənin əsaslarının təsdiqlənmədiyini elan edərək, onun 6 ay müddətinə parlamentin gündəliyinə daxil edilməyəcəyini bildirib. O, Təhsil Komissiyasına layihənin Mədəni İnqilab Ali Şurası ilə birlikdə müzakirə olunmasını və daha əhatəli bir qanun layihəsinin hazırlanmasını tövsiyə edib. Təhsil Komissiyasının sədri, Təbrizli deputat Əlirza Münadi tərəfindən təqdim edilən 6 maddədən ibarət layihəyə əsasən, “Etnik və yerli dillərin ədəbiyyatının tədrisi” iki təhsil mərhələsində və seçməli dərs kimi həftədə iki saat təşkil olunmalı idi. Bu dərslərin məzmunu Fars Dili və Ədəbiyyatı Akademiyasının nəzarəti altında hazırlanmalı və tədris dili fars dili olaraq qalmalı idi. Həmin dərsləri keçən müəllimlər də fars dilində dərs deməli idilər. Təbrizdən olan deputat Əlirza Novin məsələ ilə bağlı prezident Məsud Pezeşkianı tənqid edib. O, paylaşımında seçkidən əvvəl və sonra bütün prezidentlərin konstitusiyanın 15-ci maddəsi zəminində verdikləri vədlərə əməl etmədiklərini vurğulayaraq qeyd edib: “Azərbaycanlılar üçün bu artıq tanış bir dərddir”. O, prezidentə xitabən qeyd edib: “Ən azından Pezeşkianın rəhbərlik etdiyi hökumətdə hökumət nümayəndəsinin parlamentdə etnik dillərin tədrisinə qarşı çıxış etməsi gözlənilməz idi”. Bundan əlavə, o, Fars Dili və Ədəbiyyatı Akademiyasının və Mədəni İnqilab Ali Şurasının yanaşmalarını tənqid edərək, bu iki qurumun milyonlarla İran vətəndaşının hüquqlarını pozmasına imkan verilməməli olduğunu vurğulayıb. O, Təbrizdən olan digər deputatlara layihənin lehinə çıxış etdiklərinə görə təşəkkür edib və bildirib ki, nə hökumət, nə də parlament onların səslərini eşitmək istəmədi. Bu xəbər milli fəallar arasında da geniş rezonans doğurub. Parlamentdə hökumət nümayəndəsinin layihəyə qarşı çıxışı tənqidlə qarşılanıb. Konstitusiyanın 15-ci maddəsi etnik və yerli dillərin tədrisini sərbəst hesab edir. Bununla belə, bu konstitusiya maddəsi hələ də İran İslam Respublikasında icra olunmayıb.
Təbriz millət vəkili və Parlamentin Təhsil Komissiyasının sədri Əlirza Münadi Sefidan da məsələ ilə bağlı mühüm açıqlamalar verib. O bildirib ki, ölkə əhalisinin təxminən 60 faizi türk dilində danışır və bu reallıq gözardı edilə bilməz. Deputat eyni zamanda, şəxsi “İnstagram” səhifəsində də mövzu ilə bağlı paylaşım edərək vurğulayıb: “Bu dil dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir və yayılma baxımından dünyanın üçüncü dili hesab olunur. Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan da daxil olmaqla, bir sıra qonşu ölkələrdə türk dili rəsmi statusa malikdir və bu ölkələrlə dil və mədəni əlaqələr İran üçün bir fürsət yarada bilər”. O, fars dili ilə yanaşı, yerli dillərin də qorunmasının və tədrisinin vacibliyini vurğulayaraq əlavə edib: “Bu dillərin məktəblərdə tədrisi mədəni kimliyin qorunmasına və gələcək nəsillərə düzgün ötürülməsinə kömək edə bilər”. Əlirza Münadi hökumət nümayəndəsinin parlamentdə layihəyə qarşı çıxmasına da toxunaraq bildirib ki, ilkin olaraq hökumətin parlamentdəki nümayəndəsi Seyyid Kazım Dilxoş layihəyə etiraz edib. Lakin daha sonra hökumət rəsmisi, Dilxoşun mövqeyinin hökumətin rəsmi mövqeyi olmadığını açıqlayıb. Münadi qeyd edib ki, layihədə müəyyən düzəlişlər edildikdən sonra prezidentin xüsusi dəstəyi ilə yenidən parlamentə təqdim ediləcək. Deputat əlavə edib ki, İranda ümumilikdə 84 dil mövcud olub, lakin onlardan 40-ı artıq məhv olub. O, son illərdə bir sıra dillərin yox olmasına diqqət çəkərək, onların qorunması və inkişafı üçün sistemli proqramın hazırlanmasının zəruriliyini vurğulayıb.Ümumiyyətlə, parlamentdə hökumət nümayəndəsi Seyyid Kazım Dilxoşun layihənin qəbuluna qarşı çıxması, layihəni dəstəkləyən deputatlar tərəfindən sərt tənqid edilib. Çünki seçki kampaniyası dövründə Məsud Pezeşkianın əsas vədlərindən biri Konstitusiyanın 15-ci maddəsinin icrası olmuşdu və hökumətin bu layihəyə qarşı çıxması geniş müzakirələrə səbəb olub. Buna görə də iclasdan və xəbərin yayılmasından sonra sosial mediada geniş reaksiyalar yaranıb. Bu tənqidlərə cavab olaraq prezidentin parlament məsələləri üzrə müavini Şəhram Dəbiri bildirib: “Prezident və hökumət məktəblərdə ana dilinin tədrisini dəstəkləyir”. Dəbiri hökumətin parlamentdəki nümayəndəsinin çıxışının şəxsi fikir olduğunu, onun bu mövqeni hökumətlə koordinasiya etmədən ifadə etdiyini qeyd edib. Qeyri-fars dillərinin məktəblərdə tədrisi daha əvvəl də müxtəlif səviyyələrdə gündəmə gəlsə də, bu məsələ ilk dəfə “Etnik və yerli dillərin ədəbiyyatının tədrisi” layihəsi formasında parlamentin ümumi iclasına çıxarılıb. İranda müxtəlif dillərdə danışanların sayı ilə bağlı rəsmi statistika yoxdur və hökumət bu barədə məlumat açıqlamaqdan çəkinir. İran türklərinin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər yayımlansa da, dəqiq rəsmi məlumat mövcud deyil. Əvvəllər IRNA xəbər agentliyi bir məqaləsində türklərin ölkə əhalisinin 40 faizini təşkil etdiyini bildirmişdi, lakin bu rəqəmin hansı rəsmi mənbələrə əsaslandığı açıqlanmayıb. Bundan əvvəl İranın keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Salehi 2011-ci ilin yanvarında Türkiyəyə rəsmi səfəri zamanı bildirmişdi ki, İran xalqının 40%-i türk dilində danışır. Hazırda İran İslam Respublikasının əhalisinin sayı 88 milyon nəfərdən ibarətdir və açıqlanan rəqəm nəzərə alındığı halda, İranda türklərin sayının 35 milyondan çox olduğu ehtimal edilir. İranda insan haqları fəalları və etnik qrupları təmsil edən hüquq müdafiəçiləri ölkədə etnik qrupların insan haqlarının pozulduğunu və İran İslam Respublikası tərəfindən bu icmalara, o cümlədən türk, bəluc, ərəb və kürdlərə qarşı mədəni və siyasi ayrı-seçkilikərin həyata keçirildiyini bildirir.
Samirə SƏFƏROVA
