Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Arparslan Bayraktar Naxçıvan Muxtar Respublikasına təbii qazın nəqlinin tezliklə başlanacağını elan edib.
Rusiya Federasiyasına səfəri zamanı jurnalistlərlə söhbətində türkiyəli nazir Bolqarıstan və Yunanıstandan sonra Türkiyədən Naxçıvana da mavi yanacaq tədarükünə başlanacağını vurğulayıb: “Naxçıvan Muxtar Respublikasına qazın nəqli inşası artıq başa çatmış İğdır-Naxçıvan boru kəməri vasitəsilə həyata keçiriləcək”.
O bildirib ki, Türkiyəyə qaz tədarükü hazırda 14 müxtəlif keçid nöqtəsindən həyata keçirilir. Türkmən qazının alışı mövzusuna toxunan Alparslan Bayraktar qeyd edib ki, Aşqabadla əldə edilən razılaşmaya əsasən, mavi yanacağın İran vasitəsilə svop satınalma sxemi təsdiqlənib: “Türkmən qazı Türkiyənin qaz alışına dair maliyyə yükünü azaltmağa kömək edəcək. İlkin mərhələdə 1,5 milyon abunəçinin ehtiyaclarını ödəyəcək həcmdə qaz alınması planlaşdırılır”. Bununla yanaşı, o, Transxəzər boru kəmərinin inşasını ideal variant adlandırıb. Xatırladaq ki, Transxəzər boru kəmərinin inşası ötən əsrin 90-cı illərindən bəri gündəmdədir. Amma bu vaxta qədər onun reallaşması baş tutmayıb. Buna rəğmən, layihənin həyata keçirilməsi hələ də aktuallaığını itirməyib. Rəsmi Aşqabad da bəyan edir ki, Türkmənistan Transxəzər qaz kəmərinin tikintisinə mane olan heç bir siyasi, iqtisadi, maliyyə faktoru görmür və bu layihə Avrasiyanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasına ciddi töhfə verə bilər. Bundan əvvəl Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyi bəyan edib ki, Transxəzər qaz kəmərinin tikintisi ideyası ilkin olaraq təkcə iqtisadi və kommersiya baxımından sərfəli layihə kimi deyil, həm də istehsalçıların, istehlakçıların və tranzit ölkələrin maraqlarının və faydalarının bərabər nəzərə alınması əsasında qlobal enerji təhlükəsizliyinin və dayanıqlığının əsas şərti kimi enerji axınlarının şaxələndirilməsinin vacib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Xəzərdə siyasətin əsas prinsiplərini tənzimləyən fundamental sənəd - Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya 2018-ci ildə beş sahilyanı dövlət tərəfindən qəbul edildikdən sonra da layihənin beynəlxalq hüquqi qüvvəsi şübhə doğurmur. Həmin sənədin 14-cü maddəsinə deyilir: “Tərəflər Xəzər dənizinin dibi ilə sualtı kabellər və boru kəmərləri çəkə bilər. Tərəflər Xəzər dənizinin dibi ilə sualtı magistral boru kəmərlərini onların layihələrinin Xəzər dənizinin dəniz ətraf mühitinin mühafizəsi haqqında Çərçivə Konvensiyası və onun müvafiq protokolları da daxil olmaqla, tərəfi olduqları beynəlxalq müqavilələrdə müəyyən edilmiş ekoloji tələb və standartlara uyğun olması şərti ilə çəkə bilər. Sualtı kabellərin və boru kəmərlərinin çəkilməsi üçün yolun müəyyən edilməsi, sualtı kabelin və ya boru kəmərinin keçəcəyi dibin sektorunun məxsus olduğu Tərəflə razılaşdırmaqla həyata keçirilir”. Beləliklə, Transxəzər boru kəmərinin tikintisi birbaşa Türkmənistan və Azərbaycan arasında dəniz dibinin delimitasiyası ilə bağlıdır. Azərbaycan dövlətinin mövqeyi bu məsələdə dəyişməz olaraq qalır. Hələ 2023-cü ilin iyulunda keçirilən “4-cü Sənaye İnqilabı dövründə Yeni Media” mövzusunda Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev bu məsələ ilə bağlı bir sıra məqamlara aydınlıq gətirib.
O vaxt dövlət başçısı italiyalı jurnalistin Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən nəql imkanları ilə bağlı sualını cavablandırarkən bildirib ki, bu, ölkəmizin təşəbbüsü ilə başlayacaq bir layihə deyil. Azərbaycanın təşəbbüskarı olduğu layihələrin ölkələrin resurslarına əsaslandığını vurğulayan prezident İlham Əliyev deyib: “Biz Cənub Qaz Dəhlizi layihənin təşəbbüskarıyıq, əsas səhmdarlarından biriyik və əslində, biz o layihənin bütün dövlətlərarası, hökumətlərarası sazişlərinin də əlaqələndiricisi kimi çıxış edirik”. Transxəzər layihəsinə gəldikdə isə, dövlət başçısı bildirib ki, bu layihə bir ideya olaraq Türkmənistanın qaz ehtiyatlarına əsaslanır. Bu səbəbdən də həmin təşəbbüsün irəli sürülməsinin və yaxud ona sərmayə yatırılmasının Azərbaycandan asılı olmadığını diqqətə çatdıran prezident İlham Əliyev deyib ki, biz mövcud infrastrukturumuzu təklif edə bilərik və yaxud müəyyən ərazi təklif edə bilərik ki, yeni infrastruktur inşa edilsin. Azərbaycan prezidenti Xəzər dənizinin Şərq sahillərindən əlavə qaz ehtiyatlarının ölkəmizin ərazisindən Türkiyə və Avropa bazarlarına çatdırılması üçün Transxəzər sualtı qaz boru kəmərinin çəkilişinin, eləcə də Bakıdan Avropa istiqamətində Cənub Qaz Dəhlizi kimi yeni infrastrukturun yaradılmasının vacibliyini önə çəkib. Bununla belə, bu mühüm layihəni kim tərəfindən maliyyələşdiriləcəyi sual olaraq qalır. İndi hesab edilir ki, layihənin reallaşması baş tutarsa, onda böyük həcmdə türkmən qazı Azərbaycan üzrindən Türkiyəyə, burdan da Avropaya çatdırıla bilər. Hazırda bu məsələdə Türkiyə olduqca maarqlı tərəf kimi çıxış edir. Məsələ burasındadır ki, Türkiyə Avropanın yeni qaz habına çevrilməyə çalışır. Bu fonda Azərbaycan və Rusiya qazı ilə yanşı, Türkmənistan qazının da buraya gəlişi Türkiyəni istəyinə daha çox yaxınlaşdıracaq. Elə bu səbəbdən Transxəzər sualtı qaz boru kəmərinin çəkilişi yenidən aktuallaşmaqdadır.
Ramil QULİYEV
