Ukrayna və Rusiyaya əbədi sülh yalnız bu yolla gələ bilər...
Tramp Zelenski ilə söhbətini jurnalistlər qarşısında açıq aparmaya da bilərdi. Və ya gərgin keçmiş görüşü qloballaşdırmaya da bilərdi. Ən azı kiçik bir ölkənin özündən azı 30 yaş gənc liderinin onun nüfuzunu dünyanın gözü qarşısında yerlə bir etməsini rəva görməyə bilərdi.
Bunu “Bakı-Xəbər” Media Qrupunun rəhbəri, politoloq Aydın Quliyev öz Facebook səhifəsində yazıb.
A.Quliyev daha sonra yazır:
Bəzən bu söhbəti Trampla Zelenskinin öncədən razılaşdıqları "səhnəcik" kimi yozanlara rast gəlinir. Guya Tramp özünü Rusiyaya üzdə belə göstərir, dalda Ukraynaya hətta "atom, nüvə bombası" verməyə hazırlaşır. Belə oyun səhnəsi olar? Qurulmuş səhnə olsaydı, bu gərgin danışığı ilk dəqiqələrdən canlı yayımla bütün dünyaya göstərərdilər. Halbuki bu gün aşkara çıxmış videogörüntülərin sonradan yayımlandığına heç bir şübhə ola bilməz. Tramp danışığın gərgin keçəcəyini əvvəlcədən bilirdi, kadrları isə sonradan yaydırmaqla danışığın həqiqətdə necə getdiyini və Rusiya ilə heç bir pərdəarxası oyun aparmadığını Putinə göstərmiş oldu...
Trampın bundan sonra davam edəcək müharibədə Ukraynanın qələbəsinə azacıq da olsa, müsbət təsir göstərə bilən bütün hərəkətlərdən geri çəkiləcəyi şübhəsizdir. Ən azı onun Zelenskiyə qarşı qisas hisslərinin daha da qızışdığını görməmək olmaz. Zelenski ilə birlikdə bütün Avropanın isə məğlub ola biləcəyi onun vecinə deyil. Tramp onsuz da Avropa ilə yeni münasibətlər qurmağa çalışır.
"Müttəfiqim ol, ancaq öz müdafiəni özün təşkil elə, mən sənin təhlükəsizliyinə pul qoymayacağam, sənin təhlükəsizliyin üçün yaranan təhdid birbaşa Amerikanı da hədələsə, yalnız o zaman mən də döyüşə girəcəyəm" - Trampın Avropaya bu günkü mesajı budur... Bu gün Çini ABŞ-ın ən böyük rəqibi və düşməni kimi görən Tramp İsraildən başqa bütün istiqamətlərdə resurs və enerji xərcləyən fəaliyyətləri dayandırmaq və bütün resurslarla Çinə qarşı duran bir "Doktrina" hazırlayır. Amerika prezidentlərinin bir çoxunun özünə aid doktrinası olub. Trampın təsəvvüründə olan "Doktrinanın" elementləri özünü artıq göstərir. Bu elementlər:
1. Dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə etməmək.
2. Yalnız dövlətlərarası münasibətlərə, o da Amerikanın özünün sırf maraqları baxımından gərək olsa, müdaxilə etmək.
3. Başqa ölkələrin müdafiəsinə və təhlükəsizliyinə Amerikanın resurslarını sərf etməmək və onları özlərinin vəsaiti hesabına müdafiə etmək, başqa sözlə desək, müttəfiqlərin müdafiəsi və təhlükəsizliyi məsələsində "kənardan balanslaşma" siyasətinə üstünlük vermək, "uzaqda, lakin yanındayam" prinsipini onlara qəbul etdirmək.
4. Açıq odlu müharibələrdən mümkün qədər yayınmaq və əsas diqqəti əsas rəqib sayılan Çinə qarşı "vergi-rüsum müharibəsinə" yönəltmək.
5. Bütün bunlar Trampın dünyaya təqdim etmək istədiyi şərti "kənardan balanslaşma" doktrinası kimi başa düşülə bilər.
Bu doktrinaya başqa adlar da verilə bilər və yəqin veriləcək. Ancaq indi ortada olan hərəkət və gedişlər Trampın bu doktrina ilə işləyəcəyini deməyə əsas verir. Əlbəttə, olduqca risqli doktrinadır. Uğur şansları çox azdır. Üstəlik təhlükəli doktrinadır. ABŞ-ın özü və dünya üçün təhlükəlidir...
ABŞ, Rusiya və Avropa - Ukrayna üçbucağında bundan sonra nə baş verəcəyi çox maraqlıdır. Maraqlı olan o deyil ki, kim qalib gələcək, Ukrayna və yanındakılar, ya Rusiya və yanındakılar.
Şəxsən mən heç vaxt bu müharibəyə "o qalib gəlsin, bu qalib gəlsin" arzusu ilə yanaşmamışam. Bu gün də belə yanaşmıram. Ana xətt yanaşması hansısa dövlətin qalib ya məğlub olması yox, yalnız və yalnız "beynəlxalq hüquq normalarına söykənən ədalətin" qalib gəlməsidir. Bizim Prezident İlham Əliyevin Ukrayna müharibəsinə yanaşmasını bir daha xatırlatmaq gərəkdir. Nə Rusiyanı, nə də Ukraynanı müdafiə edir. Ukraynanın ərazi bütövlüyünü, suverenliyini açıqca tanıyır, müharibədən əziyyət çəkən ölkənin cəmiyyətinə humanitar yardımlar göstərir, müharibənin hər iki tərəfin suveren təhlükəsizliyinə qarant verən üsullarla yekunlaşmasını istəyir, Rusiya ilə isə müttəfiqlik və qonşuluq münasibətlərini davam etdirir. İrad tutulması mümkün olmayan və beynəlxalq hüquq və ədalət normalarına tam uyğun mövqedir.
Lakin bu gün Ukrayna - Rusiya müstəvisində cərəyan edən hadisələr lap başından məhz beynəlxalq hüququn ayaqlar altına atılması formasında gedir. Bu gün də ayaq altına atılan nə Rusiyadır, nə də Ukrayna. Ayaq altına atılan beynəlxalq hüquqdur. Düzdür, beynəlxalq hüququ kifayət qədər zədələyiblər, onun çox ciddi islahatlara ehtiyacı var. Ancaq yeni beynəlxalq hüquq normaları yazılana qədər indiki normalardan nə qədər pis olsa da, tutmaq lazımdır. Çünki ən zəif nizam-intizam da nizamsızlıqdan qat-qat üstündür. Bu gedişlə beynəlxalq münasibətlərdə ən zəif nizam-intizam da itirilə və xaos yarana bilər.
Biz Dağlıq Qarabağ münaqişəsini məhz elə bu zəif duruma salınmış beynəlxalq hüquqa söykənərək həll etmədik? Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli tarixində Azərbaycanın bütün tarixlər boyu yaşayacaq böyük nailiyyətlərindən biri bu oldu ki, İlham Əliyev heç bir halda beynəlxalq hüququ pozmadı. 30 illik münaqişəni müharibə yolu ilə həll et, ancaq bircə epizodda belə beynəlxalq hüququ pozma - tarixin Azərbaycanın bu təcrübəsini "beynəlxalq hüququn mənbələrindən" birinə çevirəcəyinə mənim şübhəm yoxdur. Beynəlxalq hüququn mənbələrinin nə demək olduğunu beynəlxalq hüquqçular yaxşı bilir və dostlarımın çox vaxtını almamaq üçün bunun izahını vermək istəmirəm.
İndi Trampın və Putinin timsalında beynəlxalq hüququn bir kənara atılması bütün dünya üçün təhlükəli presedent yaradır...
Belə ki, sabah istənilən bir ölkə başqasının ərazisini işğal edərək "bura mənimdir" deyə bilər. Belə iddiaların qarşısını isə "ABŞ, Rusiya ya başqa ölkə prezidentlərinin kəraməti ilə" yox, yalnız və yalnız beynəlxalq hüquq normaları ilə almaq olar...
Məhz beynəlxalq hüquq əsas götürülərək Rusiya Ukrayna torpaqlarından çıxmalı, Ukrayna NATO üzvlüyü iddiasından imtina etməli, təhlükəsizliyin ana prinsipi kimi Ukraynanın "əbədi bitərəflik" statusu qəbul edilməlidir - Ukraynaya, elə Rusiyanın özünə də əbədi sülh bu halda gələ bilər...
Tahir TAĞIYEV
