Fevralın 23-də ölkədə keçirilən parlament seçkilərində Xristian Demokratik Birlik partiyasının qalib gəlməsindən sonra Almaniyanın kansleri olmağa hazırlaşan Fridrix Merz deyib ki, Avropa müstəqil müdafiə qabiliyyəti yaratmalı ola bilər, çünki ABŞ Avropanın taleyinə çox biganə qalıb.
Avropanın hər hansı yeni müdafiə mexanizminin əsas prioriteti artıq üç ildən çoxdur Rusiyanın hərbi müdaxiləsinə qarşı mübarizə aparmağa çalışan Ukraynanı qorumaq olacaq. Ukrayna böyük ölçüdə, o vaxtkı prezident Co Bayden tərəfindən təmin edilən ABŞ-ın böyük hərbi yardımı sayəsində bu günə qədər ayaqda qalıb. Yeni prezident Donald Tramp deyib ki, o, müharibəni bitirmək və Vaşinqtonun xərclədiyi pulları kompensasiya etmək istəyir. O hətta, ABŞ-ın Ukraynanın müdafiəsinə xərclədiyi on milyardlarla dollar pul müqabilində Ukraynadan ABŞ-a ölkənin mineral sərvətlərinə çıxış verməsini istəyib. Kiyevdə yerləşən beyin mərkəzi Üçüncü Sektor Analitik Mərkəzinin direktoru Andrey Zolotaryov bildirib ki, ABŞ-ın hərbi yardımı Ukraynanın müdafiəsi üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edir: “Xüsusilə, ABŞ-ın böyük silah ehtiyatları var, onlar kritik əhəmiyyətli kəşfiyyat məlumatlarının tədarükçüsüdür. Bütün Avropa ölkələrinin toplamda ABŞ kimi peyk qrupları yoxdur. Bundan əlavə, ABŞ Ukrayna üçün son dərəcə vacib və həqiqətən əvəzolunmaz silah növlərinə malikdir - “Patriot”raketdən müdafiə sistemləri, ATACMS uzaq mənzilli idarə olunan raketlər, HIMARS çox buraxılışlı raket sistemləri, həmçinin zirehli texnika və artilleriya sistemləri üçün ehtiyat hissələri və sair. Bunu heç bir şəkildə nəzərə almamaq olmaz”. Zolotaryovun dediyinə görə, Avropa qabaqcıl silahlar və başqa hərbi texnikalar istehsal etsə də, ABŞ yardımı dayandırarsa, Avropa İttifaqı Böyük Britaniya ilə birlikdə Ukraynanın itirəcəklərini ancaq qismən kompensasiya edə bilər: “Onların səyləri mənfi təsirləri yumşalda bilər, ancaq xoşagəlməz nəticələrin qarşısını ala bilməyəcək. Bu, sadəcə olaraq, qaçılmaz sonu gecikdirəcək. Avropa hazırda ən yaxşı iqtisadi və hərbi formada olmaqdan uzaqdır”. Mühacirətdə olan rusiyalı insan hüquqları fəalı və keçmiş vəkil Mark Feigin müsahibədə bildirib ki, Avropada Böyük Britaniya və Fransa kimi nüvə arsenalı olan iki ölkə olsa da və Avropa kollektiv bir şəkildə Rusiyadan zəngin olsa da, onun tək bir qurum olmaması qitənin hərbi potensialına mane olur: “Birləşmiş Ştatların gücü ondadır ki, o, bir və digər qərarları mərkəzləşdirilmiş qaydada qəbul edir və onlar daha sonra ardıcıl olaraq həyata keçirilir. Avropanın potensialı dağınıqdır. Bundan əlavə, Aİ ölkələrində siyasi vəziyyət çox qeyri-sabitdir. Bütün bunlar avropalıları öz aşkar üstünlüklərindən səmərəli istifadə etmələrinin qarşısını alır”.
Bu arada bəlli olub ki, heç ABŞ da Ukraynadan alacağı təbii ehtiyatlara görə bu ölkəni müdafiə etməyə hazırlaşmır. Ukrayna ABŞ-a özünün təbii resurslarına çıxış verən sazişə razılaşıb. Bu razılaşma Rusiyanın Ukraynaya qarşı üç ildir apardığı müharibəni bitirməyi hədəfləyən, son vaxtlar sürətlənən diplomatik səylər fonunda əldə olunub. Sənəddən görünən odur ki, əsas məsələlər həllini tapmır, detalların çoxunun gələcək razılaşmada yer alacağı gözlənilir. Sənəddə ABŞ-ın Ukraynaya təhlükəsizlik qarantiyaları nəzərdə tutulmayıb, baxmayaraq ki, bu, Kiyevin əsas tələbi idi. Həmçinin Birləşmiş Ştatların Ukraynaya hərbi texnika və sursat təchizatını davam etdirəcəyi də dəqiqləşdirilmir. Ümumi bəyanatlardan sonra sazişin əsas hissəsində birgə mülkiyyət hüququ ilə iğYenidənqurmaya Sərmayə Fondunun qurulmasından söz açılır. Ukrayna dövlətə məxsus təbii gəlirlərin 50 faizini bu fonda yatırmağa razılaşır. Bu, mineral sərvət, neft, qaz, eləcə də mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalları və limanlarından gəlirlərə aiddir. ABŞ-a Ukraynanın təbii resurslarına çıxış verən saziş müqavilə üçün texniki çərçivədir və hüquqi baxımdan məcburi kontrakt deyil. Halbuki o, ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən çox böyük bir müqavilə kimi qiymətləndirilir. Tramp çıxışlarında vurğulayıb ki, bu razılaşma ilə o, Vaşinqtonun Ukraynaya verdiyi milyardlarla dollarlıq silah və yardımın bir hissəsini geri qaytaracaq. 17 maddədən ibarət sənəd ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent və Ukrayna baş nazirinin birinci müavini Yuliya Sviridenko tərəfindən imzalanıb. Sənəd Ukraynanın yeraltı sərvətlərindən əldə ediləcək gəlirlərlə maliyyələşdiriləcək birgə fondun yaradılmasını nəzərdə tutur. Lakin ekspertlər bildirir ki, bu razılaşma fondun faktiki hüquqi təsis edilməsi deyil, sadəcə onun yaradılması niyyətini ifadə edir. Bunun nə vaxt baş verəcəyi hələ dəqiq bilinmir. Bu isə o deməkdir ki, fondun real şəkildə necə formalaşacağı ilə bağlı hələ kifayət qədər dəyişiklik imkanı mövcuddur. Sənəddə qeyd olunur ki, fonddan gələn pullar Ukrayna daxilindəki layihələrə yönəldiləcək. Bu da onu əvvəlki layihələrdən fərqləndirir, çünki ilkin versiyalarda vəsaitin ABŞ silahları və yardımlarının ödənilməsinə yönəldiləcəyi qeyd olunmuşdu, lakin Zelenski buna etiraz etmişdi. Filadelfiyada yerləşən Xarici Siyasət Araşdırmaları İnstitutunun siyasi risk analitiki Maksimilian Hess deyib ki, Ukraynanın müharibədə olduğunu və yaxın gələcəkdə də bu vəziyyətdən çıxmayacağı nəzərə alınarsa, bu razılaşma iqtisadi məna kəsb etmək üçün çox qeyri-müəyyəndir: “Lakin əgər bu, Trampa istədiyi zəfəri qazandırır və Ukraynaya dəstəyin davam etməsini təmin edirsə, o zaman bu, Ukrayna üçün çox yaxşı bir razılaşmadır”. Burada xatırladaq ki, prezident Volodimir Zelenskinin Tramp ilə münasibətlərinin gərgin tarixi var və bu, Trampın 2019-cu ildə ABŞ qanunvericiləri tərəfindən ilk dəfə impiçmentə məruz qaldığı dövrə gedib çıxır. Tramp ikinci dəfə prezidentliyə qayıdandan bəri Ukrayna lideri keçmişin hekayəsinin hazırkı silah tədarükünə mane olmaması üçün çox çalışıb. Tramp Zelenskini təhqir edib, onu diktator adlandırıb, yanlış olaraq Ukraynanın müharibəni başladığını iddia edib və mümkün qədər tez yeni prezident seçkiləri keçirilməsini tələb edib. Bu fonda 1994-cü ildəki uğursuz Budapeşt Memorandumunu xatırlayan Zelenski hökuməti uzun müddətdir gələcəkdəki hər hansı bir Rusiya təcavüzünü önləmək üçün təhlükəsizlik zəmanətlərinin vacibliyini vurğulayır. Lakin Vaşinqtonun Ukraynanın müdafiəsinə və ya təhlükəsizliyinə dair hər hansı bir öhdəlik Tramp administrasiyası üçün məqbul məsələ kimi görünmür.
Nahid SALAYEV
