Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin iki bəndi hələ də həll olunmamış qalır. Bunu Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan parlamentdə medianın sualını cavablandırarkən deyib:
“İrəvan sülh müqaviləsi ilə bağlı Bakının cavabını alıb. Bu, artıq sülh müqaviləsinin 12-ci redaksiyasıdır: “Sənəd Azərbaycanın bizim əvvəlki cavab və təkliflərimizə münasibətini əks etdirir və cavab təklifləri formalaşdırmaq üçün hazırda onu təhlil edirik.12-ci təkliflər paketini almağımız prosesin dalana dirənmədiyini göstərir. İndi biz öz təkliflərimizi təqdim etməliyik, yəni proses gedir. Digər tərəfdən, etiraf etməliyik ki, delimitasiya komissiyaları işləyir. Biz də həll yolunu təklif etmişik və ümid edirik ki, Azərbaycan bu həllə müsbət cavab verəcək, çünki açığını desəm, mən təhlil edirəm və çox düşünürəm ki, Azərbaycan niyə bizim təklifimizə mənfi cavab verməlidir.
Obyektiv təhlil göstərir ki, ondan imtina etmək üçün heç bir əsas yoxdur. Söhbət Ermənistanla Azərbaycan arasında dəmir yolu nəqliyyatından, yəni Azərbaycanın qərbindən Naxçıvana və Ermənistandan Ermənistana – Arazdəyəndən Mehriyə qədər olan əlaqədən gedir. Həm də hər iki ölkə beynəlxalq yükdaşımalar üçün bir-birinin ərazisindən keçən dəmir yollarından istifadə etmək imkanı əldə edəcək”. Paşinyan bildirib ki, Ermənistan Azərbaycanla dəmir yolunun istismar şərtlərini daha da sadələşdirməyə hazırdır: “Mən tez-tez təhlil edir və düşünürəm ki, Azərbaycan niyə bizim təklifimizə mənfi reaksiya verməlidir. Və obyektiv təhlil göstərir ki, imtina üçün heç bir əsas yoxdur”. Sülh müqaviləsində Ermənistanın Konstitusiysında dəyişikliklər və dəhlizlə bağlı məsələlərə toxunulmayıb: “Razılaşdırılmamış maddələrdən biri sərhəddə üçüncü ölkə qüvvələrinin yerləşdirilməsi, digəri isə beynəlxalq qurumlardakı hüquqi və digər diplomatik mübahisələrə aiddir. Sülh müqaviləsi Konstitusiya dəyişiklikləri və dəhlizlə bağlı məsələləri əhatə etmir”. Paşinyan qeyd edib ki, burada çoxsaylı qatlar və nüanslar var. Xüsusilə, tərəflər sərhəddə avropalı müşahidəçilərin qalması məsələsində razılığa gələ bilməyiblər. Paşinyan rəsmi Bakının İrəvanın silahların qarşılıqlı nəzarəti və yoxlanılması mexanizmi təklifini də cavabsız qoyduğunu bildirib. Ekspertlər isə qeyd edir ki, Nikol Paşinyanın silahlanmaya nəzarətlə bağlı söylədiyi müzakirə predmeti belə ola bilməz. Aydındır ki, silahlanmaya birgə nəzarət mexanizmlərinin formalaşdırılması erməni hiyləsindən başqa bir şey deyil. Özü də bu, təkcə Ermənistan rəhbərliyinin düşüncə məhsulu, erməni avantürizminin gerçəkləşməsi vasitəsi yox, eyni zamanda, ölkə qarşısında “regional məqsədlər” gerçəkləşdirmək üçün İrəvan qarşısında xaricdən qoyulan tələbdir. Paşinyanın “tərəflər sərhəddə avropalı müşahidəçilərin yerləşdirilməsi məsələsində razılığa gələ bilməyib” ifadəsinin ünvanı da Bakı deyil, İrəvandır. Paşinyan Aİ-nin və Fransanın istəyi ilə Ermənistanda müşahidəçilər yerləşdirməsəydi, bu məsələ Bakı ilə İrəvan arasında fikir ayrılığına səbəb olmazdı. İki ölkə arasında sülh danışıqları aparılırsa və sülh sazişi imzalanacaqsa, gərginlik yaradan müşahidəçilər bölgəni tərk etməlidirlər. Bu, rəsmi Bakının haqlı tələbidir. Onların sərhəd boyu hərəkət etmələri, Avropadan gələnlərin daima binoklla Azərbaycana boylanmaları iki ölkə arasında əlavə gərginlik mənbəyinə çevrilib. Kommunikasiyaların açılmasına gəldikdə, Paşinyan iki variant təklif edib. Onun birinci təklifi budur ki, Ermənistan Azərbaycandan Naxçıvana keçidi İrandan keçən yol kimi eyni prinsiplə açmağa hazırdır. Bunu əvvəl də bir neçə də söyləyib. İkinci təklifi isə odur ki, İrəvan qarşılıqlı əsasda yolun işləmə rejimini sadələşdirməyə hazırdır. Bu da yeni təklif deyil. Göründüyü kimi, Paşinyan əvvəlkitək Zəngəzur dəhlizindən maneəsiz keçidin əleyhinədir.
Hesab edilir ki, hazırda Ermənistandan başqa bəzi kənar qüvvələr də dəhlizə əngəl yaradır. Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin sədri, deputat Arzu Nağıyev bu xüsusda mediaya açıqlamasında bildirir: "İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra yeni reallıq yaranıb. Bölgədə kommunikasiya xəttlərinin açılması, qarşılıqlı əməkdaşlığın formalaşması baxımdan vacib addımlar atılmalıdır. Bu mənada, sülhün bərqərar edilməsi istiqamətində atılacaq əsas addımlardan biri Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlıdır".Komitə sədri hesab edir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Ermənistanın istəyi ilə deyil: “Bu bir sıra dövlətlərin dəhlizin açılmasına qarşı olan mövqeyindən qaynaqlanır. Rusiya, İran və Ermənistanın digər havadarları bu məsələdə eyni mövqedən çıxış edirlər. Çindən Avropaya qədər uzanan yolun əsas hissəsi olan Zəngəzur dəhlizinin taleyi məhz bu kontekstdə həllini tapmalıdır”. Arzu Nağıyevə görə, Zəngəzurdan keçidin dəhliz və ya adi keçid qaydasında açılması müzakirə mövzusudur: “Dünyada buna misal olacaq nümunələr kifayət qədərdir. Kalininqrad variantı buna ən uyğun nümunədir. Uzun illərdir ki, Rusiya məhz bu şərtlərlə Kalininqradla gediş-gəlişi təmin edir. Əslində, Ermənistan tərəfi də dəhlizin açılmasında maraqlı olmalıdır. Bunun əksinə olacaq bütün yanaşmalar mövcud gərginliyi bir qədər də dərinləşdirə bilər. Sülh yoxdursa və qarşı tərəf öhdəlikləri icra etməkdən boyun qaçırırsa, bu istər-istəməz prosesin fərqli istiqamətlərdə inkişafına yol açacaq. Sözsüz ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında yeni qarşıdurma risqləri də istisna edilmir”.
Nahid SALAYEV
