Abutalıb Səmədov: "Əslinə qalsa heç bir fərq yoxdur - dəhlizlərin adi yoldan fərqi o vaxt olur ki, tərəflər arasında müəyyən üstünlüklərin verilməsi ilə bağlı razılaşmalar olsun"
Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan fevralın 26-da parlamentdə jurnalistlərlə söhbətində sülh müqaviləsini şərh edərkən deyib ki, 12-ci təkliflər paketini almağımız prosesin dalana dirənmədiyini göstərir.
Baş nazirin sözlərinə görə, İrəvanın yeni təklifi Ermənistan və Azərbaycan arasında dəmir yolu əlaqəsinin bərpasını nəzərdə tutur və bu xətt Qərbi Azərbaycanla Naxçıvan arasında əlaqə yaratmaq üçün Ermənistanın suveren ərazisindən keçəcək: “Hər iki ölkə bir-birinin ərazisindən keçən dəmir yollarından beynəlxalq yükdaşımalar üçün istifadə imkanı əldə edəcək”.
O qeyd edib ki, Ermənistan Azərbaycanla dəmir yolunun istismar şərtlərini daha da sadələşdirməyə hazırdır.
“Mən tez-tez təhlil edirəm və düşünürəm ki, Azərbaycan niyə bizim təklifimizə mənfi reaksiya verməlidir. Obyektiv təhlil göstərir ki, imtina üçün heç bir əsas yoxdur”, - Paşinyan bildirib.
Paşinyan deyir ki, Mehridən Arazdəyənə, Qərbi Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana dəmir yolu daşımaları təklif edirik, Azərbaycan niyə etiraz etməlidir? Yəni qabaqdangəlmişdik edib, daxili auditoriya qarşısında xal qazanmaq istəyir. Biz maneəsiz hərəkət statusuna malik həm dəmir yolunu, həm də avtomobil yolunu özündə ehtiva edən dəhlizi istəyirik, o isə adi yol təklif edir, dəhlizlə yolun fərqi var axı. Azərbaycandan Azərbaycana yük və sərinişin nəqliyyatını erməni nəyə görə adi tranzit dasıma kimi yoxlamalıdır? Digər tərəfdən, bu yolun açılması üçün ortada rəsmi sənəd var və orada söhbət "maneəsiz hərəkətdən" gedir.
Baki-xeber.com saytına məsələ ilə bağlı açıqlamasında politoloq Abutalıb Səmədov bildirdi ki, Paşinyan Ermənistan hakimiyyətiinin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı verdiyi təklifi Azərbaycanın qəbul etməməsini anlamadığını deyir: "Ermənistan təklif edir ki, Mehri ərazisindən, İran sərhədinə yaxın 43 km-lik sahədən dəmir yolu çəkilsin və Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonlarını birləşdirsin. Eyni zamanda, Naxçıvan ərazisindən keçən Eras-Mehri dəmir yolu xətti də fəaliyyətə başlasın. Burada Paşinyanın "anlamadığı" (əslində anlamaq istəmədiyi), özü dediyi kimi, bir deyil, bir neçə məsələ var.
Birincisi, 10 noyabr bəyanatında söhbət yalnız dəmir yolundan getmir, həm də avtomobil yolundan gedir - bütün kommunikasiyaların açılması nəzərdə tutulur. Azərbaycan tələb edir ki, avtomobil yolu da həmin 43 km-lik ərazidən keçsin. Həm yol daha qısadır, həm də təhlükəsiz ərazidir. Ermənistan isə tamamilə başqa bir ərazidən avtomobil yolu təklif edir. Söhbət ermənilərin Karnizor adlandırdığı rayonun dağlıq ərazilərindən keçən, dolaylardan çəkiləcək avtomobil yolundan gedir. Ermənistan bir tərəfdən orada avtomobil yolunun çətin şəraitdə çəkiləcəyini, digər tərəfdən qış aylarında o yolun hava şəraiti ilə əlaqədar bağlanacağını və ən əsası təhkükəsizlik məsələlərini nəzərə almır. Çünki həmin Karnizor rayonu ərazisində Qarabağdan köçmüş kifayət qədər erməni məskunlaşıb ki, bu da Naxçıvandan Azərbaycanın qərb rayonlarına və əksinə hərəkət edən vətəndaşlarımıza ciddi problemlər yarada bilər. Bunu Paşinyan "anlamır" və ya anlamaq istəmir.
Digər məsələ dəhlizlə bağlıdır. Paşinyan da, İran səfiri də, biz dəhliz məntiqini qəbul etmirik deyir və "Zəngəzur dəhlizi" ifadəsinə etiraz edirlər. Ancaq nə İran səfirinin, nə də Ermənistan baş nazirinin ağlına gəlmir ki, "dəhliz" məfhumunun beynəlxalq statusunu araşdirsın, görsün bu nə deməkdir və onun adi yoldan fərqi nədir. Əslinə qalsa heç bir fərq yoxdur - dəhlizlərin adi yoldan fərqi o vaxt olur ki, tərəflər arasında müəyyən üstünlüklərin verilməsi ilə bağlı razılaşmalar olsun. Yəni dəhliz rejumi ilə bağlı heç bir beynəlxalq sənəd yoxdur. Hər bir dəhlizlə bağlı ayrıca razılaşma olur. Həm humanitar dəhlizlərlə, həm də beynəlxalq dəhluzlərlə bağlı xüsusi razılaşmalar olur. Bu razılaşmalarda da müəyyən üstünlüklər nəzərdə tutulur.
Nəzərə alsaq ki, 10 noyabr bəyanatında artıq Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsini birləşdirən yol üçün "maneəsiz hərəkət" tələbi var, yəni çox ciddi bir üstünlük nəzərdə tutulub, Ermənistan bunu təmin etməlidir. Hələ burada digər şərtlər, yəni əlavə üstünlüklər də müəyyənləşdirilə bilər. Nəzərə alsaq ki, artıq maneəsiz hərəkət tələbi var, bu artıq Zəngəzur dəhlizinin adi kommunikasiyalardan fərqli olduğunu göstərir. Paşinyan bunu hamıdan yaxşı anlayır, çünki sənədə özü imza atıb. Ancaq çox təəssüf ki, nə Paşinyan, nə də İranın bəzi rəsmi şəxsləri bunu qəbul etmək istəmir. Azərbaycan isə, təbii ki, bunu Ermənistanın təklif etdiyi kimi qəbul etmir.
Problemlərdən biri də yola kimin nəzarət etməsi məsələsidir. O da Paşinyanın imzası ilə tasdiq etdiyi sənəddə əksini tapıb - 10 noyabr bəyanatında bu yola Rusiya sərhədçilərinin nəzarət etməsi nəzərdə tutulub. Ən azı bir müddət - düşmənçiliyin aradan qaldırılması dönəmi üçün bu yola rus sərhədçilərinin nəzarət etməsi qərara alınıb.
Hər halda Naxçıvandan Azərbaycanın əsas hissəsinə gələn yolu dağlıq dolaylardan keçirmək təhlükənin artmasına xidmət edən təklifdir. Çox təəssüf ki, Paşinyan iqtidarı bu cür təkliflə çıxış edir və daha təhlükəsiz, qısa yol olan Zəngəzur dəhlizindən avtomobil yolu çəkmək istəmir.
Ancaq güman etmək olar ki, yaxın zamanlarda ABŞ-nin də bu prosesə aktiv şəkildə qoşulması Zəngəzur dəhlizi barədə razılaşmanın əldə olunmasına və sülh sazişinin imzalanmasına imkanlar yaradacaq. Sazişin mətni ilə bağlı iki razılaşdırılmamış bənd də - söhbət məhkəmə iddialarından imtina etməkdən və sərhəddən xarici qüvvələri geri çəkməkdən gedir - razılaşdırılacaq. Eyni zamanda sülh sazişinin mətninə daxil olmayan bir razılaşdırılmayan tələb qalıb, o da konstitusiyada və ya Müstəqillik Bəyannaməsinəsində müəyyən dəyişikliklərin edilməsidir ki, bu da elə bir ciddi problem deyil, psrlament bu qərarı qəbul edə bilər.
Əgər ABŞ prosesə aktiv şəkildə qoşulsa, hansı ki, bu, Trampa sülhpərvərliyini dünyaya nümayiş etdirmək üçün vacib lazımdir, proses qısa zamanda yekunlaşacaq. Yox, əgər Tramp bu prosesə qarışmasa məsələ 2027-ci ilə qədər uzana bilər".
Dəniz NƏSİRLİ
