Avropa ölkələri vaxt udmağa çalışır, ABŞ ilə gözlənilən yol ayrıcında hazırlıqsız yaxalanmaq istəmirlər
BMT TŞ ABŞ-ın Ukrayna ilə bağlı hazırladığı Rusiyaya loyal olan qətnaməni təsdiqləyib. Qətnamə “Rusiya-Ukrayna münaqişəsinə dərhal son qoymağa” çağırır.
On ölkə (ABŞ, Çin, Rusiya, Əlcəzair, Qayana, Sierra Leone, Cənubi Koreya, Pakistan, Panama və Somali) qətnamənin lehinə səs verib, beş ölkə isə bitərəf qalıb (Böyük Britaniya, Fransa, Yunanıstan, Sloveniya və Danimarka). Maraq doğuran haldır ki, Rusiya-Ukrayna genişmiqyaslı müharibəsi başlayandan bəri ilk dəfə olaraq ABŞ, Rusiya və Çin Ukrayna ilə bağlı qətnaməyə birlikdə səs veriblər. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, BMT Baş Assambleyasının qətnamələrindən fərqli olaraq, BMT-nin bütün üzv dövlətləri üçün məcburidir.
Amerika Birləşmiş Ştatları BMT-də nümayişkaranə şəkildə Rusiyanın tərəfini tutmaqla “demokratik dünyanın qalan hissəsini cəhənnəmə göndərdi”. Bu fikri həm ABŞ, həm də Rusiyanın etiraz etdiyi Ukrayna qətnaməsinə BMT-nin səsverməsindən sonra Ukrayna Prezidenti Aparatının rəhbərinin ştatdankənar müşaviri Andrey Yermak və keçmiş iqtisadiyyat naziri Timofiy Mılovanov dilə gətirib.
Bu qərarın lehinə və əleyhinə olan ölkələrin əsası nədən ibarətdir? Heç olmasa Avropa ölkələri niyə buna etiraz etmədi?
Avropa ölkələri ABŞ-la münasibətləri qorumaq üçün Tramp administrasiyası ilə ortaq mövqe müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Qədim dövlətçilik və diplomatik ənənələri son sözü əvvəldə söyləməyin qarşısını alır. Yəni bu məsələdə Avropanın deyəcəkləri hələ bitməyib, ardı gələcək.
Eyni zamanda, Avropa ölkələri vaxt udmağa çalışır, ABŞ ilə gözlənilən yol ayrıcında hazırlıqsız yaxalanmaq istəmirlər. Buna görə də müəyyən qədər vaxt udmağa çalışırlar. Böyük Britaniyanın baş naziri Kir Starmerin Vaşinqtona səfərindən sonra bir çox məsələlər aydınlaşacaq. Əgər Starmer Trampla anlaşa bilməsə, Britaniya və Avropa ölkələri qətiyyətli hərəkət etmək məcburiyyətində qalacaqlar. Baş nazir Starmerin parlamentdəki çıxışı, hərbi xərcləri kəskin artırmaq niyyəti, Rusiyaya qarşı mübarizə aparacaq yeni ittifaq arayışları göstərir ki, London sona kimi mübarizə aparacaq. Ancaq bütün bunları da hazırkı müttəfiqləri, xüsusilə də ABŞ ilə münasibətləri korlamadan həyata keçirməyə çalışır. BMT Təhlükəsizlik Şurasında Rusiya-Ukrayna münaqişəsini dərhal sonlandırmağı nəzərdə tutan Qətnamənin səsverməsi zamanı Britaniya və digər Avropa ölkələrinin bitərəf qalması da bununla bağlıdır.
Bununla yanası, bu qətnaməyə səs verənlərin bir çoxunun xüsusi motivləri də var. Məsələn, Amerika özü aydındır, qərarın müəllifi Vaşinqtondur. Söhbət Rusiyanın mənafeindən gedirsə onu da anlamaq asandır. Çin özünü Rusiya ilə müttəfiq hesab edir və bu əsasla qətnanəyə səs verdi. Qətnanəyə dəstək verənlərdən Pakustanı narahat edən əsas Kəşmir məsələsidir. Bu mövqeyi ilə Pakistan Çinin və Amerikanın əleyihinə getməməklə ümid edir ki, Kəşmir məsələsində Vasinqtonun dəstəyini qazana bilər. İslamabad Rusiyanın rəğbətini qazanmaqla da onu Kəşmir məsələsində neytirallaşdıracağına ümid edir.
Bununla yanaşı, Pakistan nüvə dövləti olsa da, mövcudluğu Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Çinin verdiyi kreditlərdən asılıdır.
Qətnaməyə səs verən Əlcəzair, ola bilsin, Fransanın acığına bu addımı atır. Cənubi Koreya ABŞ-ın həmişə dəstək verdiyi Asiya ölkəsidir. Sierra Leoneyə gəldikdə, bu ölkə Portuqaliyanın, İngiltərənin və Fransanın müstəmləkəsi olub və Amerikanin lobbiçiliyi ilə 1998-ci ildə BMT üzvyünə qəbul edilib. Bu baxımdan Sierra Leonenin Avropa və Ukraynanın deyil, ABŞ-nin mənafeini müdafiə etməsi təbiidir. Panama hazırda Amerıkaya "ayı xidməti" göstərməyə fürsət axtaran bir ölkədir. Çunki bu ölkə Trampı Panama kanalının idarəçiliyinin onlardan alınması barədə düşüncələrindən yayındırmaq üçün Vaşinqtonda lobbi axtarışındadır. Somali, həmçinin Fransanın, İtalyanın və Böyük Britanyanın müstəmləkəsi olub, Avropa ölkələrinə xüsusi nifrət bəsləyən hökumətə malikdir. Hazırda vətəndas müharibəsinin getdiyi, separatçı qruplaşmaların "at oynatdığı" ərəb ölkəsidir. Eyni zamanda, hökumət Amerikanın patronajlığı ilə siyasi xətt yürüdür. Yəni beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri "zibil qutusuna atılıb", qətnaməyə hər bir ölkə öz korporativ maraqları prizmasından yanaşıb.
Digər tərəfdən, ikinci dünya ölkələri sayılan bu dövlətlər Ukraynaya görə ABŞ-la, Çinlə, Rusiya ilə münasibətlərini korlamaq istəmirlər. Əksinə, belə fürsətlərdən yararlanıb, böyük dövlətlərin rəğbətini qazanmağa çalışırlar. Cənubi Koreya ABŞ, Çin və Rusiyaya qarşı getməklə Şimali Koreya qarşısnda tək qala biləcəyindən ehtiyat edir. Ən əsası da, bu dövlətlərin hamısı Trampın qəzəbinə gəlməkdən çəkinir.
Akif NƏSİRLİ
