Bu həftə Avropada keçirilən iki təcili zirvə görüşü və Ukrayna prezidenti Volodımır Zelenskinin təlaşlı açıqlamaları ilə yadda qalıb. Baş verənlər Kiyevdən Londonadək Avropa paytaxtlarını bürüyən narahatlığın təzahürüdür. Narahatlıq Vaşinqtonla Moskvanın Kiyev və ABŞ-ın Avropadakı müttəfiqlərinin iştirakı olmadan Ukraynanın gələcəyinə dair öz razılaşmalarını əldə etməyə çalışa biləcəyi ilə bağlıdır.
ABŞ rəsmiləri hər hansı tərəfi prosesdən uzaqlaşdırmaq istədiklərini danırlar, ancaq Avropanın danışıqlar masası arxasında olmayacağına dair ABŞ-ın dedikləri ciddi həyəcan doğurub. Fevralın 18-də Ər-Riyadda keçirilən ABŞ-Rusiya görüşü isə əsəbləri əməlli-başlı gərib. Bu mərhələdə iki əsas sual doğur: Vaşinqton və Moskva Ukraynada savaşı sonlandırmaq üçün hər ikisini razı salacaq sövdələşmə əldə edə biləcəkmi? Və bunu bacaracaqlarsa, kimsə bununla bağlı nə edə bilər? “Radio Free Europe” radiosunun eksperti Rey Förlonq qeyd edir ki, Ağ Ev açıq-aydın sülh istəyir. Ancaq Moskvanın sülh istəyib-istəməməsi aydın deyil. Bu fonda Trampın Ukrayna və Rusiya üzrə özəl nümayəndəsi Kit Kelloq Kiyevə gəlib. Moskvada xarici işlər naziri Sergey Lavrov Dövlət Dumasında deyib ki, Ukraynadakı böhran atəşkəslə çözülməməlidir. Kreml razılaşmaya hazır olsa belə, göründüyünə görə öz ağır şərtlərini qəbul etdirməyə çalışacaq. Rusiyanın bu ağır şərtlərinə Vaşinqtonun razı olması Ukrayna və onun avropalı müttəfiqlərindən ötrü qorxunc ssenari hesab olunur. ABŞ rəsmiləri bildiriblər ki, münaqişənin hər iki tərəfi güzəştlərə getməli olacaq. Ancaq onlar Rusiyanın getməli olduğu güzəştlərin nədən ibarət ola biləcəyini deməyiblər. Münhen Təhlükəsizlik Konfransında bu haqda suala cavab verən Kelloq deyib ki, ərazi güzəştləri olacaq və güc tətbiqinin dayandırılması da mümkündür. Skeptiklər xəbərdar edirlər ki, ABŞ sürətli və asan diplomatik qələbə üçün çox şeyi və çox erkən güzəştə gedir. Di gəl, Ukrayna və Avropanı razı salmayacaq razılaşma əldə edilsə, necə olacaq? Bununla bağlı bir sıra maraqlı açıqlamalar verilib. Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiqa Münhen konfransında Kiyevin yanlış sazişi qəbul etməməsinin necə görünəcəyinə dair sualı belə cavablandırıb: “Biz dirənməyi bacarırıq. Döyüş meydanında bunu sübut etmişik”. Ancaq ABŞ-ın davamlı dəstəyi olmadan Ukraynanın dirənməsi çətin olacaq. Kil Dünya İqtisadiyyatı İnstitutunun rəqəmlərinə görə, indiyədək Avropa Ukraynaya ABŞ-dan daha çox yardım göstərib. Rəqəmlər hərbi, maliyyə və humanitar yardımı əhatə edir. Ancaq Vaşinqton ən çox hərbi dəstək verən tərəfdir. Bu baxımdan, ABŞ-ın dəstəyi olmadan Ukraynanın üzləşəcəyi çətinliyin miqyasını daha yaxşı anlamaq mümkündür. Bu boşluğu doldurmaq üçün Avropa Kiyevə ümumi dəstəyini, az qala, iki dəfə artırmalı olardı. Avropa liderləri Ukraynaya yardımı lazım olan qədər davam etdirəcəklərini təkrarlayırlar. Amma, bu, onların yaranacaq boşluğu doldurmaq üçün yardımı kəskin artırıb-artırmayacağına dair suala cavab vermir. Hətta mümkün atəşkəs, yaxud sülh sazişinin əldə edilməsindən sonra Ukraynaya yerləşdirilə biləcək Avropa sülhməramlı qüvvələriylə bağlı deyilənlər də ABŞ-ın iştirakı və dəstəyinin tələb olunacağına dair xəbərdarlıqla müşayiət olunur.
Maliyyə məhdudiyyətləri və siyasi parçalanma gözə alınsa, Avropanın bu təşəbbüsü göstərib-göstərməyəcəyi aydın deyil. Hələlik, Avropa hər addımda Amerikanın dəstəyinə ehtiyac duyub. Bu arada ABŞ Ukraynaya qarşı getdikcə daha sərt mövqe sərgiləyir. ABŞ prezidenti Donald Tramp Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskini yenidən sərt tənqid edərək onun fəaliyyətini uğursuz adlandırıb və deyib ki, əgər o istəsəydi, Ər-Riyadda Rusiya ilə danışıqlara qatılardı. Tramp “Truth Social” platformasında Zelenskini “seçkisiz diktator” adlandırıb və onu tez hərəkət etməsə, ölkəsinin yox olacağı barədə xəbərdar edib. Mayamidəki çıxışında isə Tramp iddia edib ki, Zelenski müharibə üçün ayrılmış Amerika yardımını məqsəddən kənar istifadə edib və əvvəlki prezident Co Bayden administrasiyasından sui-istifadə edib. Bundan əvvəl o, “Truth Social” platformasında “Zelenski, yəqin ki, bol və asan gələn yardım axınının davam etməsini istəyir” yazaraq, Qərbin yardımına işarə edib. ABŞ prezidentinin açıqlamaları Almaniya kansleri Olaf Şolts və xarici işlər naziri Annalena Berbok da daxil olmaqla, Avropa liderlərinin tənqidlərinə səbəb olub. Şolts diktator ittihamını yanlış və təhlükəli adlandırıb, Berbok isə Avropada diktatura şəraitində yaşayan insanların Rusiyada və Belarusda olduğunu söyləyib. ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens “The Daily Mail” ilə müsahibədə Zelenskinin Trampa qarşı tənqidinin əks təsir göstərəcəyi barədə xəbərdarlıq edib: “Zelenski fikirləşir ki, Trampı mediada ləkələməklə onun fikirlərini dəyişə biləcək. Prezidenti tanıyan hər kəs bilir ki, bu, indiki administrasiya ilə işləməyin iyrənc yoludur”.i Volodimir Zelenski Donald Trampın Kiyevi müharibədə günahlandırmasına cavab verib. O bildirib ki, Rusiyadan çoxlu dezinformasiyanın gəldiyini görür: “Təəssüf ki, prezident Tramp bu dezinformasiya köpüyündə yaşayır”. Zelenski həmçinin onun populyarlıq reytinqinin 4 faiz olduğu iddialarını Rusiya dezinformasiyası kimi rədd edib və Rusiyanın müharibə müddətində onu əvəz etmək cəhdlərinin uğursuz olacağını bildirib: “Heç vaxt populyarlıq reytinqləri, xüsusilə də özümün və ya digər liderlərin reytinqləri haqqında şərh vermirəm”. Zelenski ən son sorğunun 58 faiz ukraynalının ona güvəndiyini göstərdiyini qeyd edib: “Beləliklə, əgər kimlərsə məni indi əvəz etmək istəyirsə, bu, baş tutmayacaq. 4 faizdən danışarkən, bu dezinformasiyanı görürük və başa düşürük ki, bu, Rusiyadan gəlir”. Zelenski mətbuat konfransında bu müharibədə Rusiyanın günahkar tərəf olduğunu vurğulayıb: “Yəqin ki, hər şeyi razılaşmalarla həll edə biləcəyinizi düşünürsünüz. Bu, mümkünsüzdür. Ukraynada heç kim Putinə inanmır. Bizə aydın təhlükəsizlik zəmanətləri lazımdır”. O, ABŞ rəsmisinə çıxıb sadə ukraynalılarla danışmağı və onlara Trampın şərhləri barədə nə düşündüklərini soruşmağı təklif edib: “Qoy Kit Kelloq insanlarla danışsın. Öz prezidentlərinə inanırlarmı, yoxsa Putinə? Gəlsin, Tramp haqqında soruşsun, insanların Trampın açıqlamalarından sonra nə düşündüklərini soruşsun. Sadəcə insanlarla danışmaq vacibdir. Qoy hara getmək istədiyini özü seçsin. Onun burada səfiri var. Öz gözləri ilə baş verənləri görməsi vacibdir. Sonra mən ön cəbhəyə onunla getməyə hazıram. Gəlsin, hərbiçilərlə danışsın”.
Nahid SALAYEV
