“İkinci Qarabağ müharibəsindən təxminən iki il keçir, amma görün bu iki il ərzində nə qədər böyük dəyişikliklər baş verib. Mən hələ orada apardığımız bərpa, yenidənqurma işlərini kənara qoyuram, bunlar hamısı göz qabağındadır. Şüurda nə qədər dəyişikliklər baş verir. Nəyə görə? Düzgün siyasətimizə görə. Çünki müharibə başa çatandan dərhal sonra mən demişəm ki, bizə sülh lazımdır. Biz Ermənistanla sülh danışıqlarına başlamalıyıq. Hələ ki, müsbət cavab almamışıq, amma ümid edirəm ki, alacağıq. Delimitasiya komissiyası yaradılmalıdır. Ona da etiraz edirdilər, nəticədə razılaşdılar. Zəngəzur dəhlizi lazımdır, ona da etiraz edirdilər. İndi yaxın həftələrdə Zəngəzur dəhlizinin marşrutunu biz onlardan gözləyirik”. Bu fikirləri Prezident İlham Əliyev İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində səsləndirib.
Hadisələrin indiki inkişaf axarı göstərir ki, əslində, yaxın tezlikdə Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı çox mühüm olaylar yaşanacaq. Söhbət konkret olaraq dəhlizin işə başlamasından gedir. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanla yanaşı, artıq Rusiya və Türkiyə də Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı İrəvana təzyiqləri gücləndirib. Elə bu fonda Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasını artıq əngəlləyə bilmir. Məsələ ilə bağlı Türkiyə ticarət nazirinin müavini, Gömrük İdarəsinin rəisi Rza Tuna Turagay bildirib ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında “Güzəştli Ticarət Sazişi”nin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur və bu, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələləri də əhatə edir. Turagay qeyd edib ki, məqsəd iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsini 15 milyard dollara çatdırmaqdır: “Hazırda dövriyyəmiz 5 milyard dollara yaxındır. 2021-ci ildə idxalımız 2,3 milyard dollar, ixracımız isə 2,7 milyard dollar olub. Biz məhsul dövriyyəsinin həcmini artırmağa çalışırıq”. Onun sözlərinə görə, ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün ən vacib məsələlərdən biri Zəngəzur dəhlizinin açılmasıdır: “O dəhlizin açılması ticarətin həcmini artırmaq üçün Azərbaycana, oradan da Mərkəzi Asiya ölkələrinə daxil olmaq baxımından bizə üstünlük verəcək. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı Rusiya ilə yüksək səviyyəli danışıqlar davam edir. Yaxın vaxtlarda dəhlizin açılacağını gözləyirik”. Bu açıqlama ermənilərdə narahatlıq və narazılıq yaradıb. “Hayeli” nəşri yazır ki, Türkiyə və Rusiya Ermənistan hakimiyyətinin qərarı olmadan bir növ gizli danışıqlar aparır. Üstəlik, dəhlizin açılması Azərbaycan üçün üstünlük kimi qeyd olunur və oradan Mərkəzi Asiya ölkələrinə çıxış baxımından ticarətin həcmi artırılacaq: “Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl Paşinyan Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru və Dövlət Gəlirləri Komitəsinin sədrinə Azərbaycan tərəfinin Ermənistan ərazisindən Naxçıvana maneəsiz keçə bilməsini təmin etməyi tapşırmışdı. Eyni zamanda, Paşinyan bunun Ermənistan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq edilməli olduğunu vurğulayıb. İndi nə baş verir, türklər Ermənistanın suveren ərazisində Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı ruslarla danışıqlar aparır və Ermənistanın mövqeyini nəzərə almağa ehtiyac görmürlər... Zəngəzur dəhlizinin məqsədi İranı, eləcə də Rusiyanı zəiflətməkdir. Türkiyə faktorunun və təsirinin artırılması təhlükəsini anlayan Moskva hər şeyə uyğun olaraq Ankaraya başa saldı ki, Rusiya faktorunu nəzərə almadan “dəhliz”i işə salmaq mümkün olmayacaq. Türkiyə rəsmisinin açıqlamasını nəzərə alsaq, hazırda Rusiya-Türkiyə danışıqları Zəngəzur dəhlizinin açılması həddinə çatıb”.
Ermənistanın “Qraparak” nəşri öz mənbələrinə istinadən məlumat yayıb ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsi Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan və Rusiya lideri Vladimir Putin arasında avqustun 31-də baş tutacaq üçtərəfli görüşdə müzakirə ediləcək və dəhlizlə bağlı daha dəqiq qərarlar qəbul olunacaq. Nəşr Rusiya mənbələrinə istinadən bildirir ki, Azərbaycan prezidenti bu görüşdə Zəngəzur dəhlizi məsələsini kəskin şəkildə müzakirə etməyə hazırlaşır: “İlham Əliyev Paşinyanın Azərbaycanı Naxçıvana birləşdirən yolun açılış tarixini, onun yerini, istismarını və bununla bağlı digər məsələlərin həllini aydın şəkildə elan etməsini istəyir. Ruslar bildirir ki, İlham Əliyev qətiyyətlidir və Paşinyanın vədlərinə inanmaq və ona vaxt vermək niyyətində deyil”. Məsələnin bu tərəfini şərh edən iqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli də olduqca maraqlı açıqlamalar verərək qeyd edib: “Ermənistan mətbuatı yazır ki, bu ayın sonunadək Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı qərar, marşrut və şərtlər elan olunacaq. İddialara görə, Paşinyan ayın sonunda bunu cəmiyyətə elan edəcək və ictimai rəyi bu qərara hazırlayacaq. Başqa bir iddiaya görə, Türkiyə və Rusiya son görüşmələrdə Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı ümumi razılığa gəlib - xarici siyasətlə bağlı digər məsələlərdə olduğu kimi, dəhliz məsələsində də Azərbaycan-Türkiyə tandemi, addımların sinxron olması qürurvericidir. Yeri gəlmişkən, bir neçə gün əvvəl Brüsseldə Azərbaycan-Ermənistan rəsmilərinin son görüşü də imzalanacaq sənədlərə son düzəlişlərlə bağlı idi. Dünya fraqmentallaşır, qloballaşma projesi yerində sayır, fraqmental dünyada bölgə gücləri yaranır, bu anlamda qardaş Türkiyə fraqmental dünyanın bir neçə güc mərkəzindən birinə çevrilir/çevrilə bilər. Azərbaycanla sinxronlaşmış addımlar isə bu işi gücləndirən amildir. Fraqmental dünyada yeni logistik xətlər həyati əhəmiyyət daşıyır, Ermənistandan, həm də o yola paralel olaraq (cəmi 5 km məsafə ilə) İrandan keçəcək 2 alternativ Zəngəzur dəhlizi bölgəmizi coğrafi, siyasi, iqtisadi anlamda böyüdür. Xeyirli-uğurlu olsun!”.
Samirə SƏFƏROVA
