Son dövrlərdə ABŞ-ın Cənubi Qafqaza diqqət və marağının daha da artması müşahidə edilir. Bu hal ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə köməkçisi vəzifəsini icra edən Filip Rikerin regiona səfərindən sonra özünü daha qabarıq büruzə verir.
Filip Riker özü də regiona səfərindən məmnunluq ifadə edir: “Cənubi Qafqaz bölgəsinə səfərim çox faydalı oldu və son hadisələrdən geri qalmamağa imkan verdi”. O, regionun ABŞ üçün prioritet olduğunu bildirib: “Biz müntəzəm dialoq və müzakirələri davam etdirəcəyik”. Qeyd edək ki, ABŞ rəsmisi bu ayın əvvəlində Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanda səfərdə olub. ABŞ-lı politoloq, Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Piter Teys isə bildirir ki, regionda daha yaxşı geosiyasi mövqe qazanmaq və Birləşmiş Ştatlarla Azərbaycan arasında ikitərəfli əməkdaşlığı möhkəmləndirmək üçün ABŞ Cənubi Qafqaza daha çox diqqət ayırmalıdır. Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ dövlət katibi ilə Fransa XİN rəhbəri arasında bu yaxınlarda baş tutmuş görüşdə Cənubi Qafqazın müzakirə olunmaması narahatlıq və həyəcan doğurur: “Dövlət katibi Entoni Blinkenin nazir Jan-İv Le Drianla görüşü zamanı Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinin inkişafı və yerlərdə yaranan yeni reallıqlar – Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü təmin etməsi bir dəfə də olsun xatırlanmadı. Yaxın Şərqə və Avropanın Azərbaycan və Gürcüstanın əsas iştirakçılar olduğu hissəsinə faydalı ola biləcək “Transatlantik” ticarət layihələri haqqında da söhbət açılmadı”. Teys bildirib ki, Azərbaycanla sıx əməkdaşlıq etmədən “Transatlantik” layihələr və rəsmi Vaşinqtonun müəllifi olduğu iqtisadi dialoq sadəcə plan olaraq qalacaq: “Ermənistana siyasi və iqtisadi üstünlüklər verilməyincə, reallıqlar dəqiq və obyektiv qiymətləndirilməyincə, rəsmi Vaşinqtonun Avropa üzrə geosiyasəti natamam olaraq qalacaq. Susmaq cavab hesab olunmur. Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın suveren ərazilərində quraşdırılmış tank və piyada əleyhinə minaların dəqiq əks olunduğu bütün xəritələri təhvil verməsi üçün rəsmi Vaşinqton Ermənistandakı rejimə təzyiq göstərməlidir”. ABŞ-ın “National Interest” jurnalı da məsələyə eyni prizmadan yanaşır: “Cənubi Qafqaz bölgəsi strateji coğrafi mövqeyə malikdir. Çünki Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan üç böyük güclə həmsərhəddir: Rusiya, İran və Türkiyə ilə. Lakin Ermənistanla Azərbaycan arasında uzun sürən münaqişə bölgələrarası ticari-iqtisadi inteqrasiyaya mənfi təsir göstərib. Bununla belə, Azərbaycan və Ermənistan arasında İkinci Qarabağ müharibəsi bölgənin geosiyasi mənzərəsini dəyişib. 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan işğal olunmuş ərazilərini azad edib və qanlı qarşıdurmanı dayandırmaq üçün 2020-ci il noyabrın 10-da Rusiya və Ermənistanla müqavilə imzalayıb. Ermənistan və Azərbaycan nəqliyyat əlaqələrini açmağa və regional iqtisadi inteqrasiyanı dəstəkləməyə razı olduqları üçün noyabr müqaviləsi bölgənin geopolitik xəritəsini yenidən şəkilləndirib. Üçtərəfli razılaşmaya əsasən, Rusiya atəşkəs və sülh üçün əsas təminatçı olub, Dağlıq Qarabağ və “Laçın dəhlizi”ndəki təmas xətti boyunca sülhməramlı kontingentini yerləşdirib. Bundan əlavə, Ağdam bölgəsində Ermənistan və Azərbaycan arasında atəşkəsi izləyən Birgə Rusiya-Türkiyə Mərkəzi fəaliyyətə başlayıb. Bununla da iki regional güc – Rusiya və Türkiyə Cənubi Qafqazdakı diplomatik və hərbi varlıqları ilə maraqlarını gücləndirib.
Münaqişə həll olunsa da, münaqişədən sonrakı dövr sabitlik və təhlükəsizliyə qarşı davamlı çağırışlarla yanaşı, regional iqtisadi inteqrasiya üçün yeni imkanlarla səciyyələnir. Həm Türkiyə, həm də Rusiya nəqliyyat dəhlizlərini açaraq regional iqtisadi inteqrasiyanı dəstəkləyir. Bu baxımdan, Zəngəzur dəhlizi çox vacib bir nəqliyyat marşrutudur və ondan bütün maraqlı tərəflər faydalanacaq. Zəngəzur dəhlizinin kilidini açmaqla Azərbaycan öz anklavı olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə əlaqələndiriləcək və Türkiyə birbaşa Azərbaycan və Orta Asiyadakı digər türkdilli ölkələrə çıxış qazanacaqr. Ermənistan da bu layihədən bəhrələnə bilər, çünki ölkə İran və Rusiya ilə dəmir yolu bağlantısı əldə edəcək, sonuncu dövlət əsas iqtisadi və siyasi müttəfiqdir. Davam edən sərhəd mübahisəsi iki Cənubi Qafqaz dövləti arasında sərhəd demarkasiyasının vacibliyini göstərir. Bu gün də Qazax rayonunun 7 kəndi və Naxçıvan Muxtar Respublikası Sədərək rayonunun Kərki kəndi Ermənistanın nəzarətindədir. Müharibədən sonrakı dövrdə Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini bərpa edir. Bütün aktorlar suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanan son sülh müqaviləsinin davamlı sülhün açarı olduğunu başa düşməlidir. Münaqişə sonrası Ermənistanın baş naziri vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyanın “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası səslərin 54 faizini qazanmaqla növbədənkənar parlament seçkilərində qalib gəlib. Ermənistandakı siyasi qeyri-sabitlik böhrana səbəb olub, amma indi əməkdaşlıq və mübahisələrin həllinə ümid var. Azərbaycan bütün regional və qeyri-regional dövlətlərlə əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətindədir. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Qarabağa son səfəri və Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması ikitərəfli münasibətlərə yeni təkan verəcək. Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, Şuşa Bəyannaməsi iki dövlət arasında hərbi əlaqələrin dərinləşdirilməsini nəzərdə tutur. Cənubi Qafqazda, xüsusən də İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı inkişafları nəzərə alaraq, ABŞ-ın bölgədəki konstruktiv iştirakının sülh səylərini və iqtisadi inteqrasiyanı dəstəkləməsi də əhəmiyyətli olacaq. Geriyə baxanda, ABŞ-ın regional iştirakının uyğunsuz olduğu aydın olur. Ümumiyyətlə, ABŞ siyasəti əsasən Xəzərin enerji ehtiyatlarını qlobal enerji bazarlarına ixrac etmək kimi enerji məsələləri ilə əlaqələndirilib. Bununla birlikdə, son hadisələr, Avropa və Avrasiya işləri üzrə katib köməkçisi səlahiyyətlərini icra edən Filip Rikerin bölgəyə səfəri ABŞ-ın Cənubi Qafqaza diqqətinin qayıtdığını göstərir. Səfərin Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinə müsbət təsiri Bakının Ağdam bölgəsindəki minalanmış ərazilərin xəritələri qarşılığında 15 erməni məhbusu təhvil verməsində görünüb. Qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan və Azərbaycan bu addımı Birləşmiş Ştatların konstruktiv əlaqəsi və köməyi sayəsində atıblar. Bu gün Cənubi Qafqazdakı yeni geosiyasi vəziyyət regional iqtisadi inteqrasiyanı son dərəcə vacib edir, çünki davamlı sülh və təhlükəsizliyə yalnız əməkdaşlıq yolu ilə nail olmaq mümkündür. Birləşmiş Ştatlar, eyni zamanda, səmərəli əməkdaşlıq mexanizmi yaradaraq regional siyasətini dəyişməlidir. Bayden administrasiyası onsuz da Azərbaycan hökumətinə yardım məsələsində Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci Düzəlişindən imtina müddətini uzadaraq Azərbaycana müsbət bir mesaj göndərib. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra ABŞ-ın bölgəyə konstruktiv yanaşması və əlaqəsini görmək Azərbaycan üçün çox vacib idi. Vaşinqtonun sabitlik və regional iqtisadi əməkdaşlığın təmin edilməsində daha aktiv rol oynaması üçün böyük bir fürsət var. Nəhayət, heç olmasa, Vaşinqton həm Cənubi Qafqazda, həm də Orta Asiyada mövqelərini möhkəmləndirmək istəyirsə, daha cəld hərəkət etməli və Rusiyanın bölgədəki təsirini azaltmaq üçün daha praqmatik xarici siyasət tətbiq etməlidir”.
Tahir TAĞIYEV
