Sovet dövründən başlayaraq indiyə qədər bir sıra erməni tədqiqatçıları Nizami Gəncəvini “fars şairi” kimi təqdim edirlər.
Məlumatlara görə, Ermənistanda Şərqi öyrənən mərkəzlər var ki, onlar Nizami irsini saxtalaşdırmaqla, Nizamini “fars şairi” kimi təbliğ etməklə məşğuldurlar. Onu da qeyd edək ki, bəzi məlumatlara görə, ermənilər və İran tərəfi birləşərək ortaya çox çürük və əsassız bir iddia atıblar, guya Stalin “fars şairi” Nizamini Azərbaycana verib. Hətta İranda bu iddianı “əsaslandıran” xüsusi nəşrlər də var.
İranın addımlarının səbəbi məlumdur, bu ölkə fars dilində yazan şairləri farslaşdırmaq, öz adlarına çıxmaq məqsədi güdür. Bəs ermənilərin marağı nədir ki, dahi Azərbaycan şairini “farslaşdırmaq” üçün əldən-ayaqdan gedirlər?
Ekspertlər bildirirlər ki, ermənilər Nizami Gəncəvini “farslaşdırma”dan əvvəl hətta “erməniləşdirib”lər də. Mətbuatda gedən bəzi məlumatlara görə, ermənilər ötən əsrin 40-cı illərində hətta Nizaminin məzarının təmiri zamanı onun sinə daşının üzərinə erməni əlifbası ilə “İlyas Qandzakesi” yazıblar. Ekspertlər deyirlər ki, hazırda xüsusi avadanlıqlar vasitəsilə ermənilər tərəfindən yazılan o sözlərin saxta olduğunu tam müəyyən etmək olur. Ekspertlərin sözlərinə görə, həmin dövrdə ermənilərin əsas niyyəti Nizamini “erməniləşdirmək” olub, bundan əlləri üzüldükdən sonra isə farsların tərəfini tutaraq dahi Azərbaycan şairini “farslaşdırıblar”.
Ermənistanın bu məsələdə İrandan çox canfəşanlıq etdiyini öz rəsmi “Facebook” səhifəsində yazan görkəmli alim, professor Vilayət Quliyev çox maraqlı məqamlara diqqət çəkir: “Nizami Gəncəvini Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindən qoparmaq, İran mədəniyyətinin yetirməsi və fars şairi kimi qələmə vermək baxımından İrəvan Tehrandan daha çox canfəşanlıq edir. 2012-ci ildə İrəvandakı Qafqaz İran Araşdırmaları Mərkəzi Viktoriya Arakelovanın naşirliyi ilə müasir İran alimləri Siyavuş Lornecad və Əli Dostzadənin guya Nizaminin "Stalinin əmri ilə Azərbaycana verilməsindən" bəhs edən "On the modern politicization of the Persian poet Nizami Gancavi" ("Fars şairi Nizami Gəncəvinin indiki siyasiləşdirilməsinə dair") kitabı çap edilib. Nəşrə rəy yazan Nyu-Yorkdakı İona Collegenin yardımçı professoru Georg Burnutyan isə daha irəli gedərək Azərbaycanın təkcə "həqiqi fars şairi" Nizamiyə deyil, "İran Azərbaycanına" da sahib çıxmaq istədiyini iddia edir”.
V.Quliyev haqlı olaraq bir əsas məqamı da qeyd edərək yazır ki, Nizaminin Azərbaycan şairi və Gəncədə yaşamış bir türk olduğunu ilk dəfə ədəbiyyat tarixçimiz Firudin bəy Köçərli 1903-cü ildə Tiflisdə nəşr olunan "Literatura aderbidjanskix tatar" əsərində bəyan edib.
Bildiyimiz kimi, Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2021-ci il ölkəmizdə “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib. Əlbəttə, “Nizami Gəncəvi İli” çərçivəsində beynəlxalq tədbirlər, elmi simpoziumlar və sair keçirməklə bu ziddiyyətlərə son qoymaq lazımdır.
“Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının da üzərinə düşən əsas vəzifələr Nizami ilə bağlı həqiqətləri təkcə Azərbaycan miqyasında deyil, daha geniş coğrafiyada, elmi dairələrdə tanıtmaq, təqdim və təlqin etməkdir”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış tədqiqatçı Səadət Şıxıyeva baki-xeber.com-a bildirdi ki, ermənilərin Nizami Gəncəvi ilə bağlı iddiaları tamamilə əsassızdır. Ermənilərin marağının məlum olduğunu deyən S.Şıxıyeva hesab edir ki, uzun illərdir məkrli düşmən Nizami Gəncəvi kimi bir dahinin, xalqımızın böyük oğlunun bizim ədəbiyyatımızdan, mədəniyyətimizdən qoparılması üçün uğursuz cəhdlər edir. “Ermənilərin Nizamini “fars şairi” kimi qələmə verməkdə məqsədləri İrana xidmət etmək və bu ölkəyə yarınmaqdır. Ermənilər təkcə ədəbiyyatımıza deyil, tariximizə də şərik çıxırlar.
Siz, əslində, çox problemli, illərdən bəri öz həllini gözləyən bir məsələyə toxunmusunuz. Doğrudan da gündəmə çox gərəkli və çox düşündürücü bir məsələ gətirilib. Nizaminin “fars” sayılması, əslində, yeni bir məsələ deyil. İran ədəbiyyatşünaslığında, eyni zamanda, təəssüflər olsun, qardaş Türkiyənin bəzi ədəbiyyatşünaslarının əsərlərində də çox zaman Nizaminin “İran”, yaxud “fars şairi” kimi qələmə verilməsi faktı ilə qarşılaşırıq. Bu yanlış ənənə, bu yanlış düşüncə ciddi müzakirələrə möhtacdır. Bunun kökündə təkcə dil amili dayanmır. Yəni məlumdur ki, orta əsrlərdə təkcə Azərbaycanda deyil, Hindistanda belə farsca yazanlar çox idi, amma heç kəs onları fars şairi adlandırmır. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda farsca yazan şairlər içərisində ən çox Nizaminin üzərində durulur. Bu da onunla bağlıdır ki, Nizami məhəlli xarakterli bir şair deyil, dünyaşöhrətli şairdir, özündən sonra ədəbiyyata yön verən, ədəbiyyatın yönünü dəyişən, çoxlu sayda şairi öz düşüncəsinə uyğunlaşdırmağı bacaran qüdrətli bir söz ustadıdır. Əlbəttə, hər kəs onun iddiaçısı ola bilər, iddiaçısıdır da. Amma bizim Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının da üzərinə düşən əsas vəzifələr Nizami ilə bağlı həqiqətləri təkcə Azərbaycan miqyasında deyil, daha geniş coğrafiyada, elmi dairələrdə tanıtmaq, təqdim və təlqin etməkdir. Yəni Nizami Azərbaycan şairidir deyib özümüz öz sözümüzə heyran olacağıqsa, bundan Nizamişünaslıq heç nə qazanmayacaq”.
S.Şıxıyeva hesab edir ki, Nizaminin Azərbaycan şairi olduğu o dövrün elmi, ədəbi dilinə istinadən, eləcə də onun öz əsərlərinə söykənilməklə əsaslandırılmalıdır, yoxsa, sadəcə, Nizami haqqında Azərbaycan şairi deməklə bu problem həll olunmaz. “Çünki Nizaminin öz əsərlərində onu Azərbaycan şairi kimi qəbul etməyə, düşünməyə əsas verən yetərincə əsas, sübut, dəlil var, o ədəbi faktlar üzə çıxarılmalı, təhlil olunmalıdır.
Nizaminin “fars şairi” adlandırılması təkcə onun fars dilində yazması ilə əlaqədar deyil, bu, eyni zamanda, Azərbaycanın siyasi, tarixi keçmişi ilə də bağlıdır. Çünki İran elmi ədəbiyyatında çox zaman o dövrkü Azərbaycan həm də “İranın bir parçası” hesab olunur, bu gün XII əsr Azərbaycanı “İran Azərbaycanı” kimi qələmə verilir, o dövrdə Azərbaycanın özünün siyasi dövlətinin olması “qəbul edilmir”. Bilirsiniz, bunun kökü dərindədir”.
S.Şıxıyeva hesab edir ki, Nizami ilə bağlı geniş müzakirələr olmalı, İran, Türkiyə və digər ölkələrin ciddi mütəxəssisləri, alimləri də bu müzakirələrə cəlb olunmalı, qarşılıqlı diskussiya şəraitində bu məsələyə aydınlıq gətirilməlidir. “Bizim imkanımız var ki, “Nizami Gəncəvi İli”ndə dünyanın ciddi alimlərini, Nizami irsini sevən, öyrənən mütəxəssisləri bu müzakirəyə cəlb edək, Nizaminin əsərlərinə söykənməklə bu məsələyə aydınlıq gətirək. Çünki bu, təkcə Nizami məsələsi deyil. Fars dilində yazıb yaratmış Xəqani, Məhsəti Gəncəvi, Fələki Şirvani, Mücirəddin Beylaqani kimi şairlərimizin dili ilə bağlı məsələlərə bəs necə aydınlıq gətirək? Çünki eyni problemlərlə həmin bu şairlərin yaradıcılığını araşdırarkən də rastlaşırıq. Yəni ona görə ki, bu məsələlərin kökü dərindədir, biz də bu kimi məsələlərdə ancaq tarixi dəlillərə söykənməklə, o dövrün Azərbaycan anlayışına aydınlıq gətirməklə nail ola bilərik” - deyə S.Şıxıyeva qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
