Çinlə münasibətləri gərgin həddə olan Hindistan Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində tətbiq etdiyi döyüş təcrübəsini diqqətlə öyrənən dövlətlər sırasında yer almaqdadır. Ümumiyyətlə, Qarabağda gedən döyüşlərin müasir hərb tarixinə yazılacağı artıq aydındır. Bu döyüşlərdə Azərbaycan ordusunun düşmənə qarşı həmlələri yeni müharibə taktikası kimi dünya miqyasında təhlil edilir. Hindistan hərbi mütəxəssisləri də bu döyüşləri diqqətlə izləyib təhlil etməkdədir. Xüsusən də Çinlə yaşanan qarşıdurma fonunda.
Xatırladaq ki, Hindistan Çinlə həmsərhəd mübahisəli Şərqi Ladakx yüksək dağlıq regionunda tanklarla gücləndirilmiş kifayət qədər güclü ordu qruplaşması yerləşdirib. Həmin regionda Çin ordusunun yüngül “Type15” tanklarına qarşı Hindistan ordusunun T-72 və T-90 tankları dayanıb. Lakin indi Qarabağda gedən döyüşləri izləyəndə hindistanlı hərbi ekspertlər deyirlər ki, belə landşaft şərtlərində tanklar havadan ilk növbədə pilotsuz təyyarələr üçün əlçatan hədəfə çevrilir. Hindistanın Şimal ordusunun keçmiş komandanı, general-leytenant Dependera Sink Xuda bundan əvvəl qeyd edib ki, Dağlıq Qarabağda tankların tətbiq edilməsi şərtləri Ladakxdakı şərtlərə oxşayır: “Azərbaycan hərbçiləri həm müşahidə, həm hücum üçün çoxsaylı dronlar istifadə edib. Bunlar həm də dron-kamikadzelərdir. Onlar sadəcə olaraq döyüş meydanı üzərində fırlanır, hədəfi müəyyən edir, məsələn tankı və ona yuxarıdan hücum edərək məhv edir. Azərbaycan qoşunları Türkiyə və İsrail pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edib, son illərdə bu ölkə çoxsaylı dronlar alıb”. Hindistan generalı qeyd edib ki, zərbə və kəşfiyyat dronlarının kütləvi tətbiq edilməsi zamanı tankların rolu daha az nəzərə çarpır. İstənilən tank, hətta ən müasir tank güclü havadan müdafiə sistemi qurulmadan açıq hədəfə çevrilir. General hesab edir ki, bu münaqişə gələcək müharibələrdə tankların roluna dair suallar yaradır. Ona görə də Hindistan ordusunun tank bölmələri Qarabağda gedən döyüşlərin formatından dərs çıxarmalıdır. Bunun ardınca Hindistan ordusunun Baş qərargah rəisi, general Manoj Mukund Naravane də Azərbaycanla Ermənistan arasında Qarabağda gedən 44 günlük savaşı gələcəyin müharibələrinə dair nümunə adlandırıb. Hindistan-Çin sərhədində gərginliyin artmaqda olduğu bir vaxtda general ordunun gələcəyin münaqişələrinə hazırlaşdığını, ancaq sərhədlərindəki hazırkı münaqişələri də nəzərdən qaçırmadığını vurğulayıb. Gələcək müharibələrə dair “Centre for Land Warfare Studies” tərəfindən təşkil edilmiş seminarda çıxışı zamanı Hindistan ordusunun rəhbəri bildirib ki, XX əsrdə döyüş meydanında həlledici rol oynayan tanklar, qırıcılar, suüstü gəmilər yeni meydana çıxan problemlər qarşısında daha az əhəmiyyət daşımağa başlayıb: “Biz İdlibdə, daha sonra Ermənistan-Azərbaycan müharibəsində dronların necə yaradıcı şəkildə və hücum məqsədi ilə istifadə edildiyini gördük. Onlar ənənəvi döyüş alətlərinə - tanklara, artilleriyaya və səngərdə mövqe tutmuş piyadalara meydan oxuyurdu”. Bir daha qeyd edək ki, Hindistan Azərbaycan ordusunun Qarabağda ortaya qoyduğu beşinci nəsil müharibə təcrübəsini öyrənən ilk ölkə deyil. ABŞ başda olmaqla, bir çox qabaqcıl ölkələr də bu müharibədə dronların kütləvi tətbiqi təcrübəsini nəzərə alaraq silahlanma konsepsiyasına dəyişiklik edir.
ABŞ-ın “Bulletin of the Atomic Scientists” analitik mərkəzinin onlayn nəşri olan “The Bulletin” də yazır ki, Azərbaycan Qarabağda möhtəşəm taktikadan istifadə edib. Nəşrin analitikləri Benjamin Fogel və Andro Metyuson yazırlar ki, 2020-ci ilin sentyabrında, Qarabağda hərbi əməliyyatların ikinci günündə erməni komandanlığı öz bölmələrindən birinin aşağıdan və yavaş sürətlə uçan hansısa hava hədəfinə “yer-hava” tipli raketlə atəş açdığına dair görüntüləri yaymışdı: “Lakin erməni əsgərlərinin vurduğu ultramüasir avtonom uçan aparat deyildi, ilk dəfə 1940-cı illərdə keçmiş Sovet İttifaqında kənd təsərrüfatı sahələrinin monitorinqi və dərmanlanması üçün istehsal olunan birmühərrikli təyyarə idi. Sonradan Azərbaycanın bir neçə An-2 təyyarəsini pilotsuz uçan təyyarəyə çevirdiyi məlum oldu. Müharibə zamanı onları dəfələrlə kamikadze-dronlar qismində Ermənistan HHM sistemlərinin yerini müəyyən etmək üçün havaya qaldırdılar. Ermənilər isə öz zenit-raket komplekslərindən bu hava hədəfinə atəş açmağa məcbur oldular və beləliklə, öz mövqelərinin yerini Azərbaycan komandirlərinə bildirmiş oldular. Növbəti mərhələdə isə həmin zenit-raket komplekslərinə müasir kamikadze-dronlar istiqamət alırdı. Bununla da Azərbaycan dünyaya nümayiş etdirdi ki, hətta An-2 kimi köhnəlmiş texnikanı da yeni profilə gətirmək və dron qismində effektiv şəkildə müharibədə istifadə etmək olar. Bu da hərbçilərin avtonom sistemlərdən istifadəyə dair novator üsullar axtarıb tapmaqda olduqlarını göstərir. Azərbaycanın bu taktikası gələcək münaqişələrdə istifadə olunacaq. Bu tip pilotsuz təyyarələr düşmənin yerini və imkanlarını aşkarlamaq üçün effektiv alət ola bilər və eyni zamanda onu əsas missiyasından yayındırar. Onlar həm də ucuzdur, dəyəri hansısa sınıq-salxaq avtomobilin dəyəri ilə müqayisə oluna bilər və nəticədə belə aldadıcı hədəfləri itirmək risq yaratmır. Qeyd etmək lazımdır ki, əvvəllər pilotlu təyyarə olmuş An-2 təyyarələrini yarımavtonom vasitəyə çevirməklə Azərbaycan hərbi təyinatlı dronların yayılmasını ləngitməyə yönəlmiş beynəlxalq səylərin də zəif yerini aşkara çıxarmış oldu”.
Tahir TAĞIYEV
