Türkiyə Qara dənizdə 20 il ehtiyaclarını ödəyə biləcək təbii qaz yatağı kəşf edib. "Tuna 1" yatağının ehtiyatları 800 mlrd. kubmetr həcmində qiymətləndirilir. Bu, Türkiyənin təxminən 20 il qaz ehtiyacını ödəyəcək. Qeyd edək ki, cari il iyulun sonundan etibarən "Fatih" qazma gəmisi Türkiyənin Qara dəniz sahillərindən şimalda yerləşən "Tuna 1" kəşfiyyat zonasında işləyir.
Qaz hasilatının başlanması 7-10 il çəkə bilər ki, bunun üçün təxminən 2-3 mlrd. ABŞ dolları həcmində investisiya lazım olacaq. Türkiyə yeni kəşf olunan ən böyük qaz yatağından çıxarılan qazla ümumilikdə 105 milyard dollara qənaət edəcək. Yatağın kəşfi bir tərəfdən enerji təhlükəsizliyini təmin edərkən, digər tərəfdən Türkiyəni qlobal enerji bazarında iştirakçıya çevirəcək. Türkiyə bundan sonra İran, Rusiya və Nigeriya kimi ölkələrdən qaz gözləmək əvəzinə, enerji ticarətinə başlayan bir ölkə olacaq. Bu kəşf ilə ildə ən azı 15 milyard dollara çatan qaz idxal xərclərinin qarşısı alınacaq. Bu, faktiki olaraq, Türkiyənin növbəti mərhələ üçün bir qaz ölkəsinə çevrildiyini şərtləndirir. Bu amil Türkiyənin geosiyasi mövqeyində nələri dəyişəcək?
Türkiyədə fəaliyyət göstərən iqtisadçı ekspert Günay Hüseynova “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, bunun ilk anonsunu Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan verdi:“Hamı onun "Böyük müjdə" açıqlamasını səbrsizliklə gözləyirdi. İlkin olaraq təxmin olunurdu ki, bu, Qara dənizdə böyük qaz ehtiyatının kəşf edilməsi ilə bağlı ola bilən məsələdir. İlkin məlumatlara görə, Türkiyə Qara dənizdə təqribən 20 illik ehtiyacını ödəyəcək 800 milyard kubmetr təbii qaz tapıb. Bu qaz ehtiyatının çıxarılması üçün 7-10 il vaxt lazımdır. Türkiyə təbii qaza ildə 40 milyard dollar xərcləyir. Ankara təbii qazı Azərbaycan, Rusiya, İran və Əlcəzairdən idxal edir. Təqribi hesablamalara görə, bugünkü bazar qiymətləri ilə Türkiyə kəşf olunduğu bildirilən qaz yatağından 800 milyard gəlir götürə bilər. Məsələnin siyasi tərəfi də var. Türkiyə güclü liderin rəhbərliyində illərlə yasaq qoyulan haqlarına sahib çıxır. Bura "mavi vətən" haqqı da aiddir. Tayyib Ərdoğan Aralıq dənizində, Qara dənizdə Türkiyənin haqlarını tələb edir və ilkin nəticələr də əldə edir. Türkiyəyə illərlə qazma gəmiləri almağa belə izn vermədilər. "Sənin üçün Aralıq dənizi yalnız Antalya cimərliklərindən ibarətdir. Aralıq dənizini yalnız "Akdeniz akşamları" şarkısını dinləyib seyr edə bilərsən" dedilər. Lakin indi Fransa, Yunanıstan, ABŞ, Misir, İsrailə rəğmən "Oruc Rəis", "Fatih" kimi qazma-seysmik gəmiləri Aralıq dənizində, Qara dənizdə kəşfiyyat fəaliyyətləri aparır. Onları hərbi gəmilər müşayiət edir. Qısası, Türkiyə "mavi vətən" haqlarını istəyir. Bu, Türkiyənin həm də siyasi mövqeyini gücləndirəcək. Çünki əksər hallarda enerji ehtiyatlarından siyasi manipulyasiyalar üçün istifadə olunur. Yəni xaricdən bu istiqamətdə asılılığı olan ölkələrə bundan təzyiq rıçaqı kimi də istifadə edilir. Bu amil Türkiyənin həm də siyasi manevr imkanlarını gücləndirəcək. Türkiyə onilliklər boyu neft məhsullarına və təbii qaza böyük məbləğdə vəsait sərf edib. Müəyyən edilən zəngin "mavi yanacaq”dan səmərəli istifadə etmək Türkiyə hökumətinin qarşısında dayanan mühüm vəzifələr sırasındadır. Azərbaycan dəniz yataqlarındakı karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi məsələsində bütün dünyada lider ölkələrdən sayılır. Digər tərəfdən, Türkiyə Azərbaycanın sərmayə yatırması üçün ən əlverişli məkandır. Yəqin ki, yaxın zamanlarda Azərbaycanla Türkiyə arasında neft-qaz sektoruna dair, yaxud da bu məhsullarla bağlı digər istehsal sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi müzakirə mövzusu olacaq”.
İstənilən halda bu, Türkiyənin güclənməsinə səbəb olacaq, çünki iqtisadi cəhətdən güclü olan ölkənin siyasi manevr imkanları da genişlənmiş olur.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
