Azərbaycanın davamlı iqtisadi inkişaf strategiyasında regionların sosial-iqtisadi inkişafı xüsusi yer tutur. Ölkənin müxtəlif bölgələri arasında mövcud olan inkişaf fərqlərinin azaldılması, əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması və iqtisadi potensialın səmərəli istifadəsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir. Bu məqsədlə həyata keçirilən dövlət proqramları regionların iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə, infrastrukturun müasirləşdirilməsinə və sosial rifahın yüksəldilməsinə mühüm töhfələr verib. Xüsusilə son illərdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri regionların sosial-iqtisadi inkişaf siyasətinin yeni mərhələsini formalaşdırır.
Azad olunmuş ərazilərdə şəhər-universitet modeli iqtisadi tərəqqiyə yeni təkan verir
Regionlarda yeni müəssisələrin yaradılması, sahibkarlığın dəstəklənməsi və infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi nəticəsində iqtisadi fəallıq əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Yol, enerji, su təchizatı və rabitə sistemlərinin yenilənməsi bölgələrin investisiya cəlbediciliyini yüksəldib və əhalinin yaşayış şəraitini yaxşılaşdırır. Bu, azad olunan ərazilər timsalında da özünü qabarıq büruzə verir. Hazırda diqqət mərkəzində yer alan əsas məqamlardan biri həmin ərazilərdə inkişaf dinamikasını daha sürətli hala gətirməkdir. Bunun üçün istifadə edilən mexanizmlərdən biri də güzəştlərdir.
Məsələ ilə bağlı iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov qeyd edir: “Növbəti mərhələdə biz Böyük Qayıdışa dair İkinci Dövlət Proqramı çərçivəsində vergi, gömrük, sosial ödənişlər və kommunal bağlantılar üzrə güzəştləri nəzərdə tutaraq, güzəşt müddətlərinin uzadılmasını, yeni təşviq mexanizmlərinin tətbiqini, maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsini, o cümlədən kredit faizlərinin subsidiyalaşdırılması və digər alətləri, geoloji tədqiqatların davam etdirilməsini və insan kapitalının gücləndirilməsini əsas hədəflər kimi müəyyənləşdirəcəyik”. Bu da o deməkdir ki, azad edilən ərazilərin dinamik tərəqqisi davam etdiriləcək. Bu, dünya miqyasında da yüksək qiymətləndirilir. Məsələn, İtaliyadan olan siyasi analitik Domeniko Letitsiyanın sözlərinə görə, azad edilmiş ərazilərin genişmiqyaslı bərpası beynəlxalq diqqəti cəlb edib: “Bu təşəbbüs bir sıra infrastruktur layihələri kimi deyil, qabaqcıl geosiyasi, sosial və texnoloji laboratoriya kimi qiymətləndirilir. İtaliya ilə Azərbaycan arasında möhkəm siyasi və iqtisadi əlaqələr, eləcə də hər iki ölkənin sənaye və layihələndirmə mədəniyyətinin oxşarlığı əməkdaşlığın böyük strateji potensiala malik olmasına zəmin yaradır. Azad edilmiş ərazilərdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarının inkişafı, o cümlədən Ağalıda həyata keçirilən pilot layihə xüsusi diqqət cəlb edir. Azərbaycan azad edilmiş əraziləri aparıcı “Smart City” və “Smart Village” konsepsiyaları əsasında inkişaf etdirir. İtaliya isə şəhərlərin yenidən canlandırılması və qabaqcıl texnologiyaların mürəkkəb tarixi və həssas ərazilərə uyğunlaşdırılması sahəsində dərin təcrübəyə malikdir. Qarabağın bərpası Azərbaycanın mədəni paytaxtı olan Şuşa şəhəri kimi qədim mərkəzlərin tarixi və mədəni kimliyinin qorunması, bərpası və təbliği ilə bağlı mühüm məsələni gündəmə gətirir. Qarabağın bərpası istiqamətində göstərilən səylər İtaliya üçün özünün “şəhər humanizmi” konsepsiyasını ixrac etmək baxımından unikal imkan yaradır. Bu modeldə qabaqcıl texnologiyalar və yaşıl keçid tarixi silmir, əksinə, sosial inteqrasiyaya, vətəndaşların rifahına və kollektiv yaddaşın qorunmasına xidmət edir”.
Daha bir mühüm nüans odur ki, Azərbaycan azad olunan ərazilərdə tərəqqi üçün innovativ addımlar da atır. Buna misal kimi iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov qeyd edir ki, dövlət tərəfindən şəhər-universitet, universitet-şəhər modelinin həyata keçirilməsi uzunmüddətli dövrdə bizə böyük iqtisadi dividendlər də verəcək. Xankəndi şəhərindəki Qarabağ Universiteti buna misal kimi göstərilir. Mikayıl Cabbarov bildirib ki, bu, yalnız o şəhərin canlanması, orada tələbə və müəllim-professor heyətinin formalaşması deyil, həmçinin yaradıcı iqtisadiyyatın faktiki olaraq oraya gətirilməsidir: “Nəzərə almaq lazımdır ki, həm Qarabağda, həm də Şərqi Zəngəzurda bizim hər zaman yaradıcılıqla bağlı tərəfimiz güclü olub. Düşünürəm ki, bugünkü iqtisadi model və yanaşmalar, xüsusilə də Qarabağ Universitetində təhsilin müxtəlif dillərdə həyata keçirilməsi və onun mövcud iqtisadi ekosistemlə bağlantısı o bölgənin iqtisadi potensialının artırılmasına çox böyük töhfə verəcək”.
Regionlarda əhalinin sosial xidmətlərə çıxış imkanları yaxşılaşdırılır
O da faktdır ki, dövlət tərəfindən qəbul edilən regional inkişaf proqramları iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi siyasətinin uğurla həyata keçirilməsinə şərait yaradıb. Neft sektorundan asılılığın azaldılması məqsədilə qeyri-neft sahələrinin inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Mikayıl Cabbarov da bununla bağlı maraqlı nüanslara diqqət edərək bildirib: “Əgər 2025-ci ildə iqtisadiyyatımızın, ümumi daxili məhsulun strukturuna nəzər salsaq görərik ki, ölkəmizin iqtisadiyyatının 71 faizindən çoxu, yəni 71,5 faizi qeyri-neft sektorudur. Deməli, neft-qaz sektoruna düşən pay 30 faizdən azdır. Biz 20 il əvvəlki dövrə nəzər salsaq, bu rəqəm 45 faizə çatmırdı, 43,5–43,6 faiz civarında idi. Bu, keçdiyimiz yolu göstərir. Onu göstərir ki, həyata keçirilən siyasət uğurludur”.
Onu da qeyd edək ki, regionlarda kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, aqrar sahədə subsidiya mexanizmlərinin tətbiqi, sənaye parklarının və aqroparkların yaradılması regionların iqtisadi potensialını artırır. Bunun nəticəsində kənd yerlərində məşğulluq səviyyəsi yüksəlir, əhalinin gəlirləri artır və daxili miqrasiya meylləri müəyyən qədər zəifləyir. Təhsil, səhiyyə və mədəniyyət obyektlərinin tikintisi və yenidən qurulması əhalinin sosial xidmətlərə çıxış imkanlarını yaxşılaşdırır. Müasir məktəblərin, xəstəxanaların və idman komplekslərinin istifadəyə verilməsi insan kapitalının inkişafına xidmət edir. Bununla yanaşı, sosial müdafiə tədbirləri və məşğulluq proqramları əhalinin rifah səviyyəsinin yüksəldilməsində mühüm rol oynayır. Nəqliyyat infrastrukturunun yenidən qurulması azad edilmiş ərazilərin inkişafında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yeni avtomobil yollarının, dəmir yolu xətlərinin və hava limanlarının tikintisi bölgənin iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirir. Müasir nəqliyyat şəbəkəsi investisiyaların cəlb edilməsinə, ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə və əhalinin rahat hərəkətinə şərait yaradır. Bu infrastruktur layihələri həm də Azərbaycanın regional logistika imkanlarını gücləndirir. Bu fonda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunmasından sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərin sosial-iqtisadi inkişafının dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilməsi də təsadüfi deyil. Uzun illər ərzində dağıdılmış və iqtisadi fəaliyyətdən məhrum qalmış bu ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Məqsəd yalnız dağıdılmış infrastrukturun bərpası deyil, həm də müasir və dayanıqlı inkişaf modelinin formalaşdırılmasıdır. Azərbaycanda regionların sosial-iqtisadi inkişafı ölkənin ümumi inkişaf strategiyasının vacib tərkib hissəsidir. Son illərdə həyata keçirilən dövlət proqramları regionların iqtisadi potensialının artırılmasına, sosial rifahın yüksəldilməsinə və infrastrukturun müasirləşdirilməsinə mühüm töhfələr verib. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri isə bu siyasətin ən parlaq nümunələrindən biridir. Həmin ərazilərin müasir inkişaf prinsipləri əsasında yenidən qurulması Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi inkişafına, regional tarazlığın təmin edilməsinə və əhalinin rifahının yüksəldilməsinə mühüm töhfə verəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
