ABŞ prezidenti Tramp, Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksen və Qrenlandiyanın baş naziri Yens-Frederik Nilsen sentyabrın 22-də Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində Arktika və Şimali Atlantikada təhlükəsizliyin gücləndirilməsi barədə saziş imzalayıblar.
Sənəd ABŞ-ın Qrenlandiyadakı hərbi mövcudluğunun genişləndirilməsini nəzərdə tutur, lakin adanı Danimarkanın nəzarəti altında saxlayır.
Sənəd Vaşinqtona Qrenlandiyanın şimal-qərbindəki Pituffikdəki Amerika bazasındakı əməliyyatları modernləşdirməyə və genişləndirməyə, eləcə də cənubda Narsarsuaqda və şərq sahilində Mestersviqdə yeni müdafiə obyektləri yaratmağa imkan verir. Bundan əlavə, ABŞ adada əlavə müdafiə zonaları yarada və hərbi infrastrukturu genişləndirə biləcək.
Bundan əvvəl ABŞ-ın Soyuq Müharibə dövründə Amerikanın "Bluie West One" obyektinin yerləşdiyi Narsarsuaqdakı hərbi bazanı yenidən qurmağı və Mestersviqdə hərbi mövcudluq yaratmağı planlaşdırdığını bildirilirdi.
Saziş ABŞ hərbi qüvvələrinin Qrenlandiya daxilində geniş çıxışını, o cümlədən sualtı ərazilərə çıxışını təmin edir. Vaşinqton həmçinin Tramp administrasiyasının planlaşdırdığı Qızıl Günbəz raketdən müdafiə sisteminin elementlərini adada yerləşdirə biləcək. Lakin sənəddə Qrenlandiyanın ABŞ-a verilməsi nəzərdə tutulmayıb. Ada Danimarka Krallığı daxilində özünüidarəetmə ərazisi olaraq qalır. Bundan əlavə, müqavilənin Qrenlandiya müstəqillik qazansa belə, NATO üzvlüyünü saxlamaq şərti ilə qüvvədə qalması nəzərdə tutulur.
Xüsusi olaraq qeyd olunur ki, NATO üzvü olmayan dövlətlər müqavilənin bütün tərəflərinin razılığı olmadan Qrenlandiyada öz hərbi obyektlərini yarada və ya daimi hərbi mövcudluğunu saxlaya bilməyəcəklər.
Tramp bir neçə ildir ki, Qrenlandiyanın Amerika tərəfindən idarə olunması məsələsini gündəmə gətirir. İkinci müddətində o, dəfələrlə adanın alınmasının vacibliyini bildirib və güc tətbiqini istisna etməyib. Saziş imzalandıqdan sonra Tramp Qrenlandiyanı əldə etmək fikrindən tamamilə imtina edib-etmədiyi ilə bağlı suala cavab verməkdən imtina edib.
Amerikanın Qrenlandiyadakı hərbi mövcudluğu onilliklərdir mövcuddur. Soyuq Müharibə dövründə ABŞ orada 17 hərbi obyekt və 10.000-dən çox əsgər saxlayıb. Hazırda yalnız Pituffik bazası fəaliyyətdədir və raket xəbərdarlığı, raketdən müdafiə və kosmik müşahidə təmin edir. Yeni müqavilə Soyuq Müharibədən bəri adada Amerika hərbi infrastrukturunun ən böyük genişləndirilməsi olacaq.
Danimarka Baş naziri müqaviləni "əbədi davam edə biləcək" bir müqavilə adlandırıb, Qrenlandiya hökumətinin başçısı isə bunu hər üç tərəf üçün qazanclı bir müqavilə adlandırıb. NATO-nun baş katibi Mark Rutte də müqaviləni alqışlayaraq, onun strateji əhəmiyyətli bölgədə kollektiv təhlükəsizliyi gücləndirəcəyini bildirib.
Tahir TAĞIYEV
