Azərbaycanla Türkiyə arasında yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçməsi gözlənilir. 2026-cı ilin noyabrında Türkiyənin Antalyada keçirəcəyi COP31 çərçivəsində Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və Bolqarıstanı birləşdirən yaşıl enerji dəhlizi ilə bağlı yeni razılaşmaların əldə olunması gündəmdədir. Layihə Azərbaycan elektrik enerjisinin Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Bolqarıstana, oradan isə Avropa enerji bazarına çıxarılmasını nəzərdə tutur. Dəhlizin hüquqi bazasının formalaşdırılması, texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanması və birgə müəssisənin yaradılması istiqamətində işlər aparılır.
Bu layihənin reallaşması üçün əsas məsələlərdən biri Azərbaycanın ixrac edilə biləcək kifayət qədər əlavə elektrik enerjisi istehsal etməsidir. Bunun üçün ölkədə Günəş və külək elektrik stansiyalarının tikintisi, yeni generasiya güclərinin yaradılması və elektrik ötürücü şəbəkəsinin genişləndirilməsi sürətləndirilməlidir. Azərbaycan son illərdə bərpaolunan enerji layihələrinə böyük investisiyalar cəlb edir və Xəzər dənizinin külək potensialından istifadə etməklə uzunmüddətli perspektivdə Avropa bazarına daha böyük həcmdə yaşıl enerji çıxarmağı planlaşdırır.
Digər tərəfdən, Avropanın enerji keçidi fonunda Azərbaycan üçün bu dəhlizin əhəmiyyəti yalnız elektrik enerjisinin satışı ilə məhdudlaşmır. Ölkə gələcəkdə neft və qazla yanaşı, elektrik enerjisi və yaşıl enerji daşıyıcısı kimi də Avropa enerji bazarında mövqeyini gücləndirə bilər. Lakin bunun üçün istehsal gücü ilə ixrac infrastrukturu arasında balans yaradılmalı, elektrik enerjisinin maya dəyəri və ötürülmə tarifləri rəqabətqabiliyyətli olmalıdır.
Azərbaycanın yaxın 5–10 ildə daxili elektrik tələbatını təmin etməklə yanaşı, Türkiyə, Gürcüstan və Bolqarıstan üzərindən Avropaya əhəmiyyətli həcmdə yaşıl elektrik enerjisi ixrac etməsi nə dərəcədə realdır və bunun üçün hansı yeni generasiya güclərinin və infrastrukturun yaradılmasına ehtiyac var?
Xalid Kərimli: “Bərpaolunan enerji Azərbaycanın qaz ixracını artırmaqla yanaşı, yeni ixrac məhsuluna çevrilə bilər”
İqtisadçı Xalid Kərimli “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycan son illərdə bərpaolunan enerji istehsalının artırılması istiqamətində ciddi addımlar atır. Onun sözlərinə görə, bir neçə il əvvəl ölkənin ümumi elektrik enerjisi istehsalında bərpaolunan mənbələrin payı təxminən 4-6 faiz təşkil edirdisə, hazırda bu göstərici əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib.
Ekspert qeyd edib ki, ölkə qarşısında 2030-cu ilədək elektrik enerjisi istehsalında bərpa olunan enerjinin payını ən azı 30 faizə çatdırmaq hədəfi qoyulub. Bununla yanaşı, bərpaolunan enerji postneft dövründə həm enerji təhlükəsizliyinin və dayanıqlığının təmin olunması, həm də yeni ixrac istiqamətinin yaradılması baxımından nəzərdən keçirilir.
Xalid Kərimlinin sözlərinə görə, bu istiqamətdə artıq konkret layihələr həyata keçirilir. “Masdar”, “ACWA Power” və BP kimi şirkətlərlə müxtəlif günəş və külək enerjisi layihələri üzrə müqavilələr bağlanıb. Qarşıdakı illərdə bərpa olunan enerji üzrə istehsal gücünün daha da artırılması planlaşdırılır.
İqtisadçı hesab edir ki, Azərbaycanın böyük bərpa olunan enerji potensialı ölkənin gələcəkdə həm daxili tələbatını daha çox yaşıl enerji hesabına təmin etməsinə, həm də ixrac imkanlarını genişləndirməsinə şərait yaradır. Xüsusilə Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı bu baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın quruda və dənizdə yüzlərlə giqavat həcmində bərpa olunan enerji potensialına malik olduğu bildirilir və bunun böyük hissəsini külək enerjisi təşkil edir.
Kərimli vurğulayıb ki, Azərbaycan üçün yaşıl enerjinin əsas ilkin iqtisadi üstünlüklərindən biri təbii qaza qənaət etməkdir. Hazırda elektrik enerjisinin əhəmiyyətli hissəsi istilik elektrik stansiyalarında təbii qaz hesabına istehsal olunur. Bərpaolunan enerji güclərinin artması həmin stansiyalarda qaz istehlakını azaltmağa, qənaət olunan qazı isə ixrac etməyə imkan verə bilər. Bu baxımdan yaşıl enerji Azərbaycanın qaz ixracı imkanlarını da dolayı yolla genişləndirə bilər.
Ekspertin fikrincə, növbəti mərhələdə əsas məsələ Azərbaycanın istehsal etdiyi yaşıl enerjinin xarici bazarlara çıxarılması üçün lazımi interkonnektorların yaradılmasıdır. Cəbrayıl istiqamətində formalaşdırılan enerji infrastrukturu, Naxçıvanda yaradılan yeni generasiya gücləri və Türkiyə ilə elektrik bağlantılarının genişləndirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Planlaşdırılan model Azərbaycan enerjisinin Naxçıvan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına çıxarılmasını nəzərdə tutur. Bunun üçün Naxçıvan-Türkiyə və Türkiyə-Bolqarıstan istiqamətlərində elektrik interkonnektorlarının yaradılması və mövcud şəbəkələrin gücləndirilməsi tələb olunur.
Xalid Kərimli hesab edir ki, Azərbaycanın yaşıl enerji ixracı ilə bağlı əvvəlki təşəbbüslərində əsas problem maliyyələşdirmə və uzunmüddətli alış öhdəliklərinin tam formalaşmaması olub. Onun fikrincə, elektrik enerjisi neft və qazdan fərqli məhsuldur: ixrac üçün konkret ötürücü xətt yaradılmalı və həmin xəttlə veriləcək enerjinin alıcısı əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir. Buna görə Avropa ölkələrinin yalnız niyyət bəyan etməsi deyil, uzunmüddətli alış müqavilələri bağlaması və layihələrin maliyyələşdirilməsində iştirak etməsi vacibdir.
Ekspertin fikrincə, Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasının iqtisadi əhəmiyyəti yalnız gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracından ibarət deyil. İlk mərhələdə bərpa olunan enerji hesabına istilik elektrik stansiyalarında qaz istehlakının azaldılması və qənaət olunan qazın ixracı mümkündür. Daha sonra isə elektrik enerjisinin özü ayrıca ixrac məhsuluna çevrilə bilər. Bu isə Azərbaycanın enerji ixracının şaxələndirilməsinə və ölkənin yalnız neft-qaz gəlirlərindən asılılığının azalmasına imkan verə bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
