ABŞ Türkiyənin F-35 proqramına qayıtması ilə bağlı müzakirələri davam etdirdiyi bir vaxtda Səudiyyə Ərəbistanına 48 ədəd F-35A qırıcı təyyarəsinin mümkün satışını təsdiqləyib. Satış paketinin dəyəri təxminən 24,3 milyard dollar qiymətləndirilir. ABŞ Dövlət Departamentinin təsdiqlədiyi bu satış hələ yekun müqavilə mərhələsində deyil və Konqresin nəzərdən keçirməsi tələb olunur.
Türkiyə isə F-35 proqramının ilkin iştirakçılarından biri olub və layihəyə təxminən 1,4 milyard dollar vəsait yatırıb. Lakin 2019-cu ildə Rusiyadan S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin alınmasından sonra ABŞ Türkiyəni F-35 proqramından çıxarıb. 2026-cı ildə Ankara ilə Vaşinqton arasında Türkiyənin proqrama qayıtması və F-35-lərin alınması məsələsi yenidən müzakirə olunur.
Bu şəraitdə Səudiyyə Ərəbistanına 48 F-35-in mümkün satışı Yaxın Şərqdə ABŞ-ın hərbi tərəfdaşları arasında silah və texnoloji üstünlüklərin bölüşdürülməsi məsələsini yenidən gündəmə gətirir.
Burada Vaşinqtonun mesajını bir neçə istiqamətdə oxumaq mümkündür. Amma bunu “Tramp Türkiyəyə qarşı Səudiyyəni seçdi” kimi sadələşdirmək düzgün olmaz.
Əvvəla, ABŞ Səudiyyəyə F-35 satışını təsdiqləməklə Ər-Riyadla strateji təhlükəsizlik münasibətlərini dərinləşdirmək niyyətini nümayiş etdirir. 48 F-35A və 49 mühərrikdən ibarət mümkün satışın dəyəri 24,3 milyard dollardır və ABŞ bunu Səudiyyənin müdafiə qabiliyyətinin və ABŞ-la hərbi sinxronluğunun gücləndirilməsi kimi əsaslandırır. Satış hələ Konqresin baxışından keçməlidir.
İkincisi, bu, Səudiyyənin təhlükəsizlik problemlərinə cavabın mütləq ABŞ qoşunlarının birbaşa döyüşə cəlb olunması formasında olmayacağını göstərir. Hazırda Vaşinqton husilərə qarşı Səudiyyənin istədiyi birbaşa hərbi müdaxilədən çəkinir, lakin eyni zamanda silah, kəşfiyyat və hava hücumundan müdafiə imkanları ilə Ər-Riyadı dəstəkləməyə davam edir. Yəni ABŞ “sənin təhlükəsizliyini təmin edəcəyəm, amma hər müharibəni sənin əvəzinə mən aparmayacağam” mesajı verə bilər.
Üçüncüsü, Tramp administrasiyası Səudiyyənin öz hərbi imkanlarını artırmasını təşviq edir. F-35 satışı bu baxımdan uzunmüddətli hesablamadır: təyyarələrin real çatdırılması illər çəkəcək, yəni bu, husilərin hazırkı hücumlarına operativ cavab deyil.
Türkiyə məsələsində isə fərqli faktor var. Ankara F-35 proqramından S-400 məsələsinə görə çıxarılmışdı və hazırda Türkiyənin proqrama qayıtması ilə bağlı danışıqlar davam etsə də, konkret çatdırılma qrafiki yoxdur. Buna görə Səudiyyəyə F-35 satışının təsdiqlənməsi Ankaraya belə bir mesaj da verə bilər: ABŞ F-35 məsələsində ölkələrə fərqli şərtlərlə yanaşır və Türkiyənin qarşısındakı əsas maneə hələ də S-400 problemidir.
Ən maraqlı tərəf isə budur: Tramp bir tərəfdən Səudiyyəyə 24,3 milyard dollarlıq strateji silah paketi verir, digər tərəfdən Ər-Riyadın husilərə qarşı birbaşa ABŞ hərbi müdaxiləsi tələbini qəbul etmir. Bu iki qərar birlikdə götürüldükdə, Vaşinqtonun Səudiyyə ilə münasibətlərini zəiflətməkdən çox, münasibətin formatını dəyişmək – təhlükəsizlik tərəfdaşlığını saxlamaq, amma ABŞ-ın birbaşa hərbi öhdəliyini məhdudlaşdırmaq xəttinə üstünlük verdiyini göstərir. Bu, həm də Trampın müttəfiqlərin öz müdafiəsinə daha çox maliyyə və hərbi məsuliyyət götürməsi barədə yanaşması ilə uyğun gəlir.
Ona görə F-35 məsələsini Məkkə sazişini sıradan çıxarmaq üçün xüsusi planın sübutu kimi təqdim etmək üçün hazırda kifayət qədər dəlil yoxdur. Daha əsaslandırılmış izah ABŞ-ın Səudiyyə ilə strateji əlaqəni qoruyaraq Ər-Riyadın hərbi özünütəminetmə imkanlarını artırması, lakin Yəməndə yeni birbaşa müharibəyə daxil olmaqdan yayınmasıdır.
Akif NƏSİRLİ
