Hazırkı vəziyyətdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın Səudiyyə Ərəbistanının tələblərinə baxmayaraq husilərə qarşı birbaşa hərbi əməliyyatdan geri çəkilməsi Vaşinqton-Ər-Riyad münasibətlərində müəyyən suallar yaradıb. Eyni zamanda, husilərin Bab əl-Məndəb istiqamətində mövqelərini gücləndirməsi və Səudiyyənin enerji infrastrukturu ilə bağlı təhdidlərin artması məsələni daha da aktuallaşdırıb.
Digər tərəfdən, avqustda Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi hər üç ölkədən birinə silahlı hücumun hamısına hücum kimi qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur. Türkiyə artıq Səudiyyənin hərbi ehtiyacları yaranacağı təqdirdə dəstək verməyə hazır olduğunu açıqlayıb, Pakistan isə hələlik daha ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirir.
Bu fonda Tramp administrasiyasının Səudiyyənin husilərə qarşı ABŞ-ın birbaşa hərbi müdaxiləsi ilə bağlı tələblərinə müsbət cavab verməməsinin səbəbləri müzakirə olunur. Bunu Vaşinqtonun Yəmən münaqişəsinə yenidən cəlb olunmaq istəməməsi, İranla qarşıdurmanın genişlənməsindən yayınmaq və daxili siyasi amillərlə izah edən yanaşmalar var. Eyni zamanda, bəzi təhlillərdə ABŞ-ın bu mövqeyinin Məkkə sazişinin real imkanlarını sınağa çəkdiyi və Səudiyyənin təhlükəsizlik baxımından ABŞ-dan daha çox regional tərəfdaşlarına arxalanıb-arxalanmayacağının üzə çıxacağı bildirilir.
Tramp administrasiyasının Səudiyyə Ərəbistanının husilərə qarşı hərbi dəstək tələbinə cavab verməməsi ABŞ-ın Yəmən münaqişəsinə yenidən cəlb olunmaqdan yayınması ilə bağlı taktiki qərardır, yoxsa Vaşinqton Məkkə Birgə Müdafiə Sazişinin real imkanlarını sınağa çəkməklə Səudiyyənin Türkiyə və Pakistandan gözlədiyi təhlükəsizlik təminatının nə dərəcədə işlək olduğunu ortaya çıxarmağa çalışır?
“ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanının husilərə qarşı birbaşa hərbi müdaxilə gözləntisinə ehtiyatlı yanaşması Vaşinqton-Ər-Riyad münasibətlərində yeni mərhələnin göstəricisidir.
Burada əsas məsələ yalnız Yəmən deyil. Əsas məsələ ABŞ-ın Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik yükünü əvvəlki kimi təkbaşına daşımaq istəyib-istəməməsidir.
Bəhruz Quliyev: “Bab əl-Məndəb və Qırmızı dəniz dünya enerji və ticarət marşrutlarının mühüm arteriyasıdır”
Tramp administrasiyası başa düşür ki, husilərə qarşı genişmiqyaslı əməliyyat avtomatik olaraq İran amilini də prosesə cəlb edə bilər”.
Bu fikirləri “Səs” qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında deyib.
Ekspert qeyd edib ki, bu addım Yəməndə lokal xarakter daşıyan qarşıdurmanın daha geniş regional münaqişəyə çevrilməsi riskini artırır. Vaşinqtonun hazırkı mərhələdə bundan yayınmağa çalışması məhz bu amillə bağlı ola bilər.
Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanının Türkiyə və Pakistanla imzaladığı Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi yeni təhlükəsizlik reallığının formalaşdığını göstərir. Bu sənəd üç ölkədən birinə silahlı hücumu ümumi təhlükə kimi qiymətləndirir.
İndi isə əsas sual yaranır ki, bu mexanizm real böhran vəziyyətində nə qədər işlək olacaq.
Türkiyənin Səudiyyəyə dəstək verməyə hazır olduğunu bəyan etməsi Ankaranın regional təhlükəsizlikdə rolunun artdığını göstərir. Pakistan isə daha ehtiyatlı mövqe tutur. Deməli, sazişin siyasi çəkisi ilə onun real hərbi imkanları arasında hələ müəyyən məsafə var.
“Məncə, Vaşinqton da məhz bunu diqqətlə izləyir. ABŞ Səudiyyədən uzaqlaşmır, lakin Ər-Riyadın təhlükəsizlik məsələlərində regional tərəfdaşlarına nə dərəcədə arxalana biləcəyini də görmək istəyir.
Bu baxımdan, husilər məsələsi yalnız Yəmən problemi deyil. Bab əl-Məndəb və Qırmızı dəniz dünya enerji və ticarət marşrutlarının mühüm arteriyasıdır. Burada sabitliyin pozulması təkcə Səudiyyə Ərəbistanına deyil, bütövlükdə regional və qlobal iqtisadi təhlükəsizliyə təsir göstərə bilər.
Ona görə qarşıdakı proseslərdə əsas sual ABŞ-ın Səudiyyəni müdafiə edib-etməməsi deyil. Əsas sual budur ki, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturası əvvəlki kimi Vaşinqtonun üzərində qalacaq, yoxsa Türkiyə, Pakistan və digər regional aktorların daha fəal iştirakı ilə yeni model formalaşacaq?
Hesab edirəm ki, husilər ətrafında yaranmış vəziyyət məhz bu yeni təhlükəsizlik modelinin ilk ciddi sınaqlarından biridir”- deyə, B.Quliyev əlavə edib.
Akif NƏSİRLİ
