Bloomberg-in 22 sentyabr 2026-cı il tarixli materialında Ermənistanın süni intellekt və data-mərkəzləri sahəsində regional mərkəzə çevrilmək istiqamətində irəlilədiyi bildirilir.
Məqalədə əsas diqqət ABŞ-ın Firebird startapının Razdanda yaratdığı data-mərkəzə yönəldilir. Avqustda fəaliyyətə başlayan kompleksin gücünün 2027-ci ilin sonunadək 300 MVt-a, Nvidia çiplərinin sayının isə 70 mindən çoxuna çatdırılması planlaşdırılır. Hesablama resurslarının 20 faizi Ermənistanın tədqiqat layihələri, dövlət qurumları və yerli startapları, qalan hissəsi isə xarici müştərilər, o cümlədən Perplexity AI üçün nəzərdə tutulub. Firebird kompleksi regionun ən böyük, Avropanın isə iri hesablama klasterlərindən biri hesab edir.
Bloomberg Ermənistanın Nvidia ilə əlaqələrinin süni intellekt bumundan əvvəl başladığını qeyd edir. 2019-cu ildə Nikol Paşinyanın Nvidia-ya səfərindən sonra 2022-ci ildə şirkətin Ermənistanda nümayəndəliyi açılıb, 2023-cü ildə isə Nvidia rəhbəri Jensen Huang ölkəyə səfər edib. Şirkət Ermənistanın texniki kadrlarını və inkişaf edən innovasiya ekosistemini yüksək qiymətləndirir.
Materialda Nvidia çiplərinin Ermənistana ixracına verilən ABŞ icazələrinin regiondakı diplomatik proseslərlə paralelliyi də diqqət çəkir. Bloomberg bunu Vaşinqtonun Ermənistan-Azərbaycan razılaşmasına nail olmaq səyləri ilə əlaqələndirir. Firebird isə çiplər üçün müraciəti 2025-ci ilin əvvəlində etdiyini və diplomatik danışıqlardan xəbərdar olmadığını bildirir. Şirkətə verilən lisenziyanın Səudiyyə Ərəbistanının Humain şirkətinə veriləndən iki dəfədən çox prosessoru əhatə etdiyi qeyd olunur.
Beləliklə, Ermənistan böyük hesablama infrastrukturu yaratmaqla həm yerli İT və AI sektorunu inkişaf etdirməyə, həm də beynəlxalq şirkətlərə hesablama gücü təqdim edən regional mərkəzə çevrilməyə çalışır. Bu proses AI infrastrukturunun texnoloji əhəmiyyəti ilə yanaşı, ABŞ-ın ixrac siyasəti, Nvidia ilə əməkdaşlıq və Cənubi Qafqazdakı diplomatik proseslərlə əlaqəli geosiyasi əhəmiyyətini də artırır.
Ermənistanın böyük hesablama infrastrukturu və Nvidia texnologiyalarına çıxış hesabına Cənubi Qafqazda regional süni intellekt və data-mərkəzlər qovşağına çevrilmək perspektivi nə qədər realdır və bu proses Azərbaycanın texnoloji, iqtisadi və rəqəmsal təhlükəsizliyi baxımından hansı riskləri və çağırışları yarada bilər?
Azər Həsrət: "Qafqazda yeni texnologiyalar, süni intellekt və elm sahəsində rəqabət başlayır"
Siyasi şərhçi Azər Həsrət məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Ermənistanın süni intellekt və yüksək texnologiyalar sahəsində atdığı addımlar yeni başlamayıb və bu istiqamətdə müəyyən hazırlıq prosesi uzun müddətdir davam edir. Onun sözlərinə görə, Ermənistanın Nvidia ilə əməkdaşlığının da mərhələli şəkildə formalaşması bunu göstərir.
Ekspert qeyd edib ki, Ermənistan rəhbərliyinin yüksək texnologiyalar sahəsinə marağı hələ bir neçə il əvvəl özünü göstərib. Baş nazir Nikol Paşinyan 2019-cu ildə Silikon Vadisində Nvidia-nın rəhbəri Jensen Huang ilə görüşüb, 2022-ci ildə isə şirkətin Ermənistanda elmi-tədqiqat mərkəzinin yaradılması açıqlanıb. 2023-cü ildə Huangın İrəvanda Paşinyanla görüşündə də yüksək texnologiyalar və mühəndislik təhsilinin inkişafı müzakirə olunub.
Həsrət hesab edir ki, hazırda Ermənistanın bu istiqamətdə atdığı addımlara yalnız ayrı-ayrı texnoloji layihələr kimi baxmaq düzgün olmaz. Çünki süni intellekt, hesablama infrastrukturu və data mərkəzləri gələcəkdə həm iqtisadi, həm də strateji üstünlüklər yarada biləcək sahələrdir. 2026-cı ilin avqustunda Hrazdanda istifadəyə verilən Firebird AI infrastrukturu da bu strategiyanın yeni mərhələsi kimi təqdim olunur. Şirkət 2027-ci ilin sonunadək Ermənistanda 70 mindən çox Nvidia GPU-su və 300 meqavatlıq AI infrastrukturu yaratmaq planını açıqlayıb.
Siyasət şərhçisi vurğulayıb ki, Ermənistan bu sahədə irəliləməyə çalışırsa, Azərbaycanın da prosesləri kənardan izlədiyini düşünmək doğru deyil:
"Ermənistan bu addımları atırsa, Azərbaycan da yerində saymır. Azərbaycanın da müxtəlif istiqamətlərdə atdığı addımlar var. Sadəcə, dövlətin gördüyü bütün işlər eyni vaxtda və tam şəkildə ictimaiyyətə açıqlanmır. Biz bunu əvvəllər də görmüşük. Məsələn, Azərbaycanın peyk proqramı müəyyən hazırlıq mərhələlərindən keçdi və bir müddət sonra artıq ilk peyk orbitə çıxarıldı. Ardınca digər peyklər də buraxıldı. Yəni strateji texnologiyalar sahəsində hazırlığın bütün mərhələlərinin əvvəlcədən ictimaiyyətə açıqlanması mütləq deyil".
Həsrət bəyin fikrincə, Ermənistanın resursları və iqtisadi imkanları Azərbaycanla müqayisədə daha məhdud olsa da, ölkənin yeni texnologiyalara üstünlük verməsi müəyyən taktiki məna daşıyır. Onun sözlərinə görə, Ermənistan öz məhdud resurslarını daha yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə yönəltməklə texnoloji üstünlük qazanmağa çalışır.
"Dünyanın yeni texnologiyalar istiqamətində inkişaf etdiyi artıq danılmaz reallıqdır. Ermənistan da bunu nəzərə alır və süni intellekt, data mərkəzləri, yüksək hesablama imkanları kimi sahələrə investisiya cəlb etməyə çalışır. Burada Ermənistanın texnoloji potensialından əlavə, onun beynəlxalq tərəfdaşlarının maraqları da rol oynaya bilər. Buna görə də Cənubi Qafqazda müəyyən texnoloji rəqabətin yaranması mümkündür", – deyə ekspert bildirib.
O hesab edir ki, bu rəqabət ənənəvi hərbi qarşıdurmadan fərqli olaraq, elm, innovasiya, süni intellekt və yüksək texnologiyalar üzərində qurularsa, region üçün müsbət nəticələr verə bilər.
"Əsas məsələ odur ki, rəqabət hərbi qarşıdurmaya deyil, texnologiyaya, elmə və innovasiyaya yönəlsin. Dövlətlər bir-biri ilə süni intellekt, yeni texnologiyalar, elmi tədqiqatlar və yüksək texnologiyalı istehsal sahəsində yarışsınlar. Bu, region üçün daha faydalı rəqabət olar. Əsas odur ki, bu texnologiyalar gələcəkdə hər hansı aqressiv məqsədlər üçün istifadə olunmasın", – Həsrət deyib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın iqtisadi və texnoloji imkanları da bu rəqabətdə nəzərə alınmalıdır. Azərbaycan son illərdə kosmik sənaye, rəqəmsal texnologiyalar, informasiya infrastrukturu və digər strateji sahələrdə müəyyən layihələr həyata keçirib. Buna görə də Ermənistanın texnologiya sahəsində yeni layihələrə başlaması avtomatik olaraq Azərbaycanın geridə qalması kimi qiymətləndirilməməlidir.
Həsrət hesab edir ki, texnologiyaların təhlükəsizlik və müdafiə imkanlarına təsiri də dövlətlərin nəzərə aldığı əsas məsələlərdən biridir. Bu baxımdan Azərbaycanın yeni texnologiyaların regional təhlükəsizlik mühitinə təsirini diqqətdə saxlaması və öz texnoloji imkanlarını inkişaf etdirməsi vacibdir.
"Prezident İlham Əliyevin məşhur bir ifadəsi var: ‘Nəyi, necə, nə vaxt etməyi biz yaxşı bilirik’. Hesab edirəm ki, strateji texnologiyalar və süni intellekt kimi sahələrdə də Azərbaycanın atacağı addımların bütün detallarının əvvəlcədən açıqlanması vacib deyil. Əsas məsələ odur ki, dövlət bu sahədə gedən prosesləri düzgün qiymətləndirsin və gələcək çağırışlara uyğun addımlar atsın", – deyə siyasət şərhçisi vurğulayıb.
Dəniz NƏSİRLİ
