Azərbaycanın bölgələrində fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeylərində bir sıra nöqsanların olduğu barədə dəfələrlə məlumatlar, fikirlər yayılıb. Ümumiyyətlə, bir sıra tarix-diyarşünaslıq muzeylərinə elə də ciddi nəzarət edilmədiyi, rayon rəhbərliklərinin, eləcə də Mədəniyyət Nazirliyinin aidiyyəti qurumlarının bu müəssisələrə diqqət göstərmədiyi, burada baş verən prosesləri izləmədiyi də bildirilir.
Hətta belə iddialar var ki, muzey direktorları öz aralarında razılaşaraq eksponat “alış-verişi” də həyata keçirirlər. Tutalım, Azərbaycanın Gəncə ərazisində tapılan və yerli diyarşünaslıq muzeyinin ekspozisiyasında, yaxud da fondunda olmalı olan bəzi eksponatlar bəzən Lənkəran, yaxud Şamaxı və s. tarix-diyarşünaslıq muzeylərində peyda olur. Tədqiqatçılar muzeylərdə işləyərkən bu halı dəfələrlə aşkarlayıblar. Hətta biz özümüz də bu mövzu ilə əlaqədar yazı vermişik.
Qeyd edək ki, son günlər tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin mərkəzləşdirilmiş qaydada idarə edilməsi gündəmə gəlib. Bəzi mütəxəssislər fikrincə, tarix-diyarşünaslıq muzeyləri Mədəniyyət Nazirliyinin yerlərdəki müvafiq qurumlarının deyil, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Milli Tarix Muzeyinin subyekti kimi fəaliyyət göstərməlidir ki, bu muzeylərə nəzarət mərkəzləşdirilmiş qaydada edilsin. Bir çox hallarda rayon tarix-diyarşünaslıq muzeylərində baş verən neqativ hallar bu məsələni aktuallaşdırıb.
Fərhad Quliyev: “Artıq vaxtı çatıb ki, bütün diyarşünaslıq muzeyləri Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin tərkibinə daxil edilsin”
Yeri gəlmişkən, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev də öz “Facebook” hesabında maraqlı bir məsələyə toxunub: “Mədəniyyət Nazirliyi bizim qazıntıların nəticələrindən çıxış edib muzeyləri təşkil edirlər. Lap yaxşı, bu belə də olmalıdır. Biz bölgənin yeni yaranan muzeylərinin tərtibatı üçün apardığımız çöl araşdırmalarından olan maddi mədəniyyət nümunələrinin bir qismini bölgə muzeylərinə verməliyik. Amma hər dəfə deyirik ki, ölkəmizin tarixi ilə bağlı bütün məsələlərlə bağlı bizə müraciət edin. Hətta tariximizin müxtəlif dövrlərinə aid xəritələrlə də bağlı. Lakin, həmişə olduğu kimi, materiallarımızı götürür və digər tərtibat işlərinə gəldikdə öz prizmalarından çıxış edirlər. Mövcud vəziyyətdən çıxış yolu birdir. Artıq vaxtı çatıb ki, bütün diyarşünaslıq muzeyləri Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin tərkibinə daxil edilsin”.
Fariz Xəlilli: “...tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin yükləri ilə yüklənməsi doğru yanaşma deyil”
MİRAS - Milli İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fariz Xəlilli isə hesab edir ki, tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin Milli Tarix Muzeyinin tərkibinə verilməsi düzgün deyil. “Tarix-diyarşünaslıq muzeyləri mərkəzləşdirilmiş qaydada idarə oluna bilməz. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin idarəsi var ki, tarix-diyarşünaslıq muzeyləri və Bakıdakı bəzi muzeylər o quruma tabedir. AMEA-ya aid olmayan muzeylər Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən idarə olunur. Bununla əlaqədar qanunvericilik də var. Amma hansı şəkildə idarə olunur, bütün təlimatlar yerinə yetirilirmi, bunlar başqa məsələlərdir. Çünki muzeylərin ekspozisiyalarının idarə olunması ilə əlaqədar fondlar da var. Niyə yaxşı idarə olunmur? Bu başqa məsələdir. Yəni tarix-diyarşünaslıq muzeyləri başlı-başına deyil, onlar vahid idarəçiliyə tabedirlər. Burada problem bu tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin kadr problemidir. Cənab Prezidentin Tovuzdakı tarix-diyarşünaslıq muzeyindəki xəritə ilə bağlı iradları bu işləri görənlərin peşəkar deyil, həvəskar şəkildə iş gördüklərini göstərir. Ehtiyac olarsa, tarixçilər məsləhətçi kimi tarix-diyarşünaslıq muzeylərinə dəvət edilməlidirlər. Məsələn, bir film çəkilir və vacib deyil ki, filmi çəkənlər tarixçi olsunlar, amma bu filmin məsləhətçisi olur. Eləcə də muzeylərin ekspozisiyası qurularkən, fondları formalaşdırılarkən mütəxəssislər dəvət olunurlar. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin öz fondunun qorunmasından tutmuş, ekspozisiyasının qurulmasına qədər yetərincə problemi var. Deyim ki, Milli Tarix Muzeyi muzey standartlarını tam yerinə yetirən bir qurum deyil. Çünki dünyanın bir çox muzeyi artıq onlayn fəaliyyət göstərir, virtual muzeyləri var. O vaxt italyan dizaynerlər orada işləyərkən təklif edilən multimedia məsələlərinin hamısı yarımçıq qalıb. Ümumiyyətlə, heç olunmadı da. Məsələn, Tarix Muzeyinin internet səhifəsinə daxil olsanız, siz muzeyin içərisini tamamilə görə bilməyəcəksiniz, 360 dərəcə gəzə bilməyəcəksiniz. Amma əksər muzeyin, 1, 2, 3 nömrəli muzeylərin dünyada ekspozisiyalarını rahat şəkildə virtual olaraq gəzmək mümkündür. Fondları da darısqal otaqlardadır. Milli Tarix Muzeyi hələ öz problemlərini həll edə bilmədiyi bir halda, üstəlik, tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin yükləri ilə yüklənməsi doğru yanaşma deyil. Bəli, tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin problemlərini aid olduqları qurum doğru şəkildə həll etməlidir. Yəni mənim namizədlik işim də məhz bununla əlaqədar olub. Bu yaxınlarda mən fondların bir mərkəzdən idarə olunması, Milli Arxeolgiya Fondunun yaradılması ilə bağlı Prezident Administrasiyasına və Milli Elmlər Akademiyasına təkliflər vermişdim. Çox təəssüf edirəm ki, məktub elə monopoliya yaratdığını qeyd etdiyim Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun özünün üstünə göndərilib, onların rəyi alınaraq mənə göndərilib. Cavab təbii ki, məni qane etmədi. Yenidən aidiyyəti qurumlara belə bir məktub ünvanlamağı düşünürəm” - deyə F.Xəlilli bildirdi.
F.Xəlilli bəzi diyarşünaslıq muzeyləri rəhbərlərinin öz aralarında eksponat “alış-verişi” etməsi ilə bağlı iddialar haqqında da fikir bildirdi. “Bu yanlış məlumatdır. Hər hansı bir muzey direktoru öz inventarına daxil olmuş materialı başqa muzeylərə verə bilməz, bu cinayətdir. Amma dediyiniz hal var, bu əsasən Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun fondu ilə bağlıdır. Bəli, onların haqqı da var ki, eksponatları bölgələrə göndərsinlər. Amma yanlış olaraq bəzən, məsələn, Daşkəsənin materialını Bakıya verirlər və yaxud Bərdəyə başqa materiallar göndərirlər. Yəni belə yanaşmalar olub. Bakıdakı bir çox muzeyə getmiş olsanız, baxıb görəcəksiniz ki, heç Bakıya aidiyyəti olmayan materiallar orada nümayiş olunur. Amma bu, tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin direktorları səviyyəsində həll olunan məsələ deyil. Məsələn, Lerikdən Şamaxıya gətirilən daş-qoç heykəllər vardı ki, bu eksponatların ora gətirilməsini, bildiyim qədər, icra başçıları akademiyanın aidiyyəti institutunun əməkdaşlarının “məsləhəti” ilə öz aralarında həll ediblər. Təəssüf ki, belə bir yanlış rəy var, bir adam akademiyada işləyirsə, demək, o peşəkardır. Qeyd edək ki, akademiyanın da çoxlu qeyri-peşəkar əməkdaşı var. Yəni orada yetərincə “ölü canlar” var. “Ölü canlar”ın da belə məsləhəti gəlib nəticədə belə diletant vəziyyətlər yaradır” - deyə F.Xəlilli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
