Azərbaycan xalqına məxsus mədəni irs nümunələrinin çox az hissəsi yerli, böyük bir hissəsi isə xarici muzeylərdə, kolleksiyalardadır. Tarixi-mədəni irsimizin xarici ölkə muzeylərinə daşınması, müxtəlif kolleksiyaçıların kolleksiyalarında yer alması uzun illərdir bizə məlumdur. Həmişə bizi maddi-mədəni irsimizin xarici ölkə muzeylərinə və xarici kolleksiyaçıların kolleksiyalarına hansı yollarla düşdüyü düşündürür.
Bu gün xarici ölkə muzeylərində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid saysız maddi irs nümunəmizin xarici muzeylərdə olduğu haqda arabir məlumatlar eşidirik. Son zamanlara qədər isə reallıqda heç bir tədqiqatçı alim xarici ölkə muzeylərinə gedib oradakı maddi mədəniyyət nümunələri ilə maraqlanmayıb.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti Azərbaycanın Gədəbəy və Xocalı rayonu ərazisindəki abidələr, yerli türk əhalisinin yaşayış tərzi, ənənələri və digər mədəniyyət nümunələridir. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin mərhələlərinə gəlincə, onun ilk mərhələsi e.ə. XIV-XIII əsrlərə aid edilir. İkinci mərhələsi isə e.ə. XII-XI əsrlərə aiddir.
Bildirdiyimiz kimi, son illərə qədər xarici muzeylərin ekspozisiyasında yer alan Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid maddi irs nümunələrimizlə bağlı geniş araşdırma aparılmayıb.
Berlində yerləşən Qafqaz Tədqiqatları İnstitutunun rəhbəri, alim, tədqiqatçı, dossent, yazar Nuridə Atəşi öz tədqiqatları ilə bu istiqamətdə sükutu pozmağı bacarıb. N.Atəşi ömrünün on ilini xarici muzeylərdə olan Xocalı-Gədəbəy maddi-mədəni irsinin tədqiqatına həsr edib.
Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid maddi irs nümunələri xarici muzeylərə necə gedib çıxıb?
“...aparılan qanunsuz qazıntılar zamanı aşkarlanan arxeoloji materiallar Almaniyaya daşınırdı”
Nuridə Atəşi “Bakı-Xəbər”ə bunun sirlərini açdı. “Mən ixtisasımı arxeologiya sahəsinə dəyişdim və son on ili arxeoloji tədqiqatlarla məşğul oldum. Elmi işimlə bağlı Avropa muzey və arxivlərində tədqiqatlar aparırdım. 6 dildə, 7 ölkədə böyük tədqiqatlarla məşğul oldum və bu yaxınlarda Leon 1 Universitetində ilk qafqazşünas alim kimi müdafiə etdim, elmi dərəcə aldım. Arxeologiya elminə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin tədqiqatları ilə başladım. Əvvəlcə bu mədəniyyətin maddi irsini araşdırmaq istədim və bu məqsədlə Azərbaycan muzeylərinə üz tutdum. Tədqiqatlar zamanı məlum oldu ki, Azərbaycan muzeylərində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid çox az sayda eksponat var. Maraqlıdır ki, Berlin muzeyində tədqiqatlarımı davam etdirərkən qarşıma Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin nümunələri olan kifayət qədər eksponat çıxdı. Amma təəssüf ki, o eksponatların üzərinə yazılmır ki, bunlar Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin nümunələridir, bu materiallar Azərbaycandan aparılıb. Sadəcə, yazılır ki, Qafqaz materialları, balta, inventar nömrəsi filan. Bundan sonra mən başqa xarici muzeylərin də qapısını döyməyə başladım ki, dissertasiya yazıram və muzeylərdə tədqiqatlar aparmalıyam. Bu yolla muzeylərə daxil oldum. Avropa və Rusiya muzeylərində indiyə qədər elmə məlum olmayan Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid böyük kolleksiyalar kəşf etdim. Moskva, Sankt-Peterburq, Almaniya, Avstriya muzeylərində bizə aid kifayət qədər maddi irs nümunəsi var. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid maddi irs nümunələri xarici muzeylərdə hansı xalqın adı ilə təqdim edildiyi də məni maraqlandırırdı. Mən buna sırf elmi nöqteyi-nəzərdən yanaşdım. Əvvəlcə araşdırdım ki, onlar necə olub gedib o muzeylərə çıxıb. Bilirsiniz ki, 1860-cı illərdə Siemenslərin zavodu fəaliyyət göstərirdi. Berlində yaşayan antropoloq, siyasətçi, həkim Rudolf Virxov elmdə indo arialıları axtarırdı, yəni irq tədqiqatları ilə məşğul idi. O da indo arialıları Qafqazda axtarırdı. O, “Siemens” zafodunun, firmasının rəhbəri ilə yaxın dost idi. O vaxt “Siemens” şirkətinin işçilərinə Gədəbəydə qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparmağa icazə verilirdi. “Siemens” firmasının işçiləri tərəfindən aparılan qanunsuz qazıntılar zamanı aşkarlanan arxeoloji materiallar Almaniyaya daşınırdı. Bunlar Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin maddi irs nümunələri idi. Bu materaillar Berlin, Hambruq, Münhen muzeyinə, o vaxt Almaniyanın tərkibində olan Dansik muzeylərinə daşınıb satılırdı. Burada məqsəd həm pul qazanmaq, həm də bu materialları indo arialı irqinin Qafqazda tapılmasını “sübut edən” nümunələr kimi təqdim etmək idi. Təbii ki, bu daha çox “erməni mədəniyyəti”nin adına yazılırdı, digər tərəfdən də Qafqaz irsi kimi qeyd edilirdi”.
N.Atəşi qeyd etdi ki, o bu yanlış təsəvvürü dəyişmək üçün daimi olaraq fəaliyyət göstərib, Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid çıxışlar edib, yüksək indeksli jurnallarda xeyli sayda məqalə nəşr etdirib. Bununla yanaşı, il ərzində də ən azı 4-5 konfarnsda bu məsələ ilə bağlı çıxışlar edir. “Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti Qafqaz arxeologiyasında böyük bir boşluq idi. Yəni bu mədəniyyəti qloballaşdırıb aktual bir problemə çevirdim. Həm Azərbaycan, həm Rusiya, həm Almaniya, Avropa elmi qarşısında bu məsələni qaldırdım və beynəlxalq elm aləmindən və yüksək səviyyəli qafqazşünas alimlərdən böyük dəstək aldım. Məni Fransanın Leon 1 Universitetində müdafiə etməyə dəvət etdilər. Çünki bu universitet qafqazşünaslıqla ciddi məşğuldur və böyük tədqiqatları var. Almaniyada müdafiə etməməyimin səbəbinə gəlincə, bu ölkənin ali məktəblərində qafqazşünaslıq yoxdur. Bu məsələ ilə məşğul olan universitetlər tapmaq mümkün deyil. Bu sahədə boşluq gördüyüm üçün özümü qafqazşünas kimi ixtisaslaşdırdım. Bilirsiniz ki, 25 ildir Almaniyada yaşayıram. Alman dilini də bildiyim üçün bu sahədə tədqiqatlar aparmaq bir azərbaycanlı, bir vətəndaş kimi borcum idi”.
İradə SARIYEVA
