şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Mədəni irsə yeni yanaşma: Qarabağ abidələrinin konservasiyası və rəqəmsal bərpası - memar Rizvan Qarabağlıdan maraqlı təklif...

Image


Qarabağ torpağının zəngin və çoxəsrlik memarlıq irsi, regionda baş verən tarixi hadisələrin və münaqişələrin ağır sınaqlarına məruz qalmışdır.

Bu gün bölgədəki yüzlərlə tarixi-mədəniyyət abidəsi — qalalar, məbədlər, karvansaralar, türbələr müxtəlif dərəcələrdə zədələnmiş və ya xarabalıq halına düşmüşdür. Bu abidələrin gələcək taleyi ilə bağlı memarlar, tarixçilər və ictimaiyyət arasında qızğın müzakirələr gedir. Ənənəvi yanaşma abidələri tam bərpa etmək (restavrasiya etmək) və ya orijinal görünüşünü geri qaytarmaq idi. Lakin bu yanaşmanın ciddi çatışmazlıqları var: orijinal materialın itirilməsi, tarixi təbəqələrin silinməsi və yüksək maliyyə xərcləri. ​Bu kontekstdə, bizim irəli sürdüyümüz təklif — abidələri konservasiya etmək və yanlarında interaktiv rəqəmsal lövhələr yerləşdirmək — mədəni irsin qorunması sahəsində inqilabi və müasir bir paradiqma təklif edir.

​1. Konservasiya: Tarixin səsinin qorunması, yəni təklifimizin əsasını "konservasiya" prinsipi təşkil edir. Konservasiya, abidənin mövcud vəziyyətinin möhkəmləndirilməsi və dağılmasının qarşısının alınması deməkdir. Bu yanaşma, abidənin tarixi dəyərini onun hazırkı, bəzən isə xarabalıq halında da qoruyub saxlayır. Beləliklə, abidə özünün bütün həyat dövrünü, o cümlədən müharibə və ona olan vandalizm izlərini özündə əks etdirən "yaşayan bir sənəd" kimi qalır. ​Tam bərpa zamanı, yeni materiallarla köhnə materialların qarışması tez-tez abidənin orijinal estetikliyini və həqiqiliyini pozur. Konservasiya isə abidəni həqiqi vəziyyətdə gələcək nəsillərə ötürməyə imkan verir. Bu, UNESCO-nun Venesiya Xartiyasında (1964) da vurğulanan, orijinalın toxunulmazlığı prinsipsinə tam uyğundur.

​2. Rəqəmsal vizualizasiya: "Xarabalıqdan abidəyə" körpü ​Müasir texnologiyalar, xüsusən də genişlənmiş reallıq (AR) və virtual reallıq (VR), konservasiya edilmiş xarabalıqları tamamlamaq üçün unikal imkanlar yaradır. Təklifimizdə də yer alan 3D və 7D formatlı elektron lövhələr məhz bu boşluğu doldurur. ​Bu elektron lövhələr və ya stendlər abidənin yerləşdiyi ərazidə, lakin abidəyə toxunmadan qurulmalıdır. Ziyarətçilər lövhəyə yaxınlaşdıqda və ya öz mobil cihazlarından istifadə etdikdə, qarşılarındakı xarabalıq interaktiv şəkildə "dirilir". ​

3D Format: Ziyarətçi konservasiya edilmiş abidənin orijinal, dağılmamış görünüşünün yüksək keyfiyyətli, fırlana bilən 3D modelini görə bilər. Bu, ona abidənin memarlıq detallarını, konstruksiyasını və estetikliyini tam ölçüdə qiymətləndirməyə imkan verir. ​

7D Format: Bu, daha irəli bir texnologiyadır və vizuallıqdan əlavə, hisslərə təsir edir (səs, qoxu, toxunma hissi effekti). Məsələn, bir qalanın qarşısındakı 7D lövhə, abidənin tarixi dövrünə aid mühiti — döyüş səsləri, at nallarının şakıltısı, karvan səsləri və hətta o dövrün təbii qoxularını canlandıraraq ziyarətçini "zaman səyahətinə" çıxara bilər. ​Yaxınlıqdakı "image.png" faylında göstərilən əyani nümunə, bu prinsipın sadə bir tətbiqini nümayiş etdirir. Məlumat lövhəsinin içərisində, arxa plandakı xarabalıqla üst-üstə düşən şüşə üzərində abidənin orijinal görünüşünün cızgısı təsvir edilmişdir. Təklifimiz isə bu konsepti daha da irəli apararaq onu statik şəkildən dinamik, interaktiv rəqəmsal təcrübəyə çevirməyi nəzərdə tutur.

​3. Maarifləndirici və İqtisadi Effektivlik ​Təklifimizin sosial və iqtisadi faydaları da danılmazdır: ​

Maarifləndirici təsir: İnteraktiv texnologiyalar tarixi abidələri gənclər və uşaqlar üçün daha cəlbedici edir. Məlumat lövhələri abidənin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və əhəmiyyəti haqqında çoxdilli, müxtəlif təbəqələr üçün uyğunlaşdırılmış məlumatları (mətn, səs, video) təqdim edə bilər. Bu, turistlərin mədəniyyət haqqında biliklərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

​İqtisadi Səmərəlilik: Bütün bir abidəni tam bərpa etmək astronomik məbləğlər tələb edir və bu, tez-tez davamlı olmayan bir prosesdir. Müqayisə üçün, konservasiya və rəqəmsal lövhələrin quraşdırılması daha ucuz başa gəlir. Qənaət edilən vəsaiti başqa abidələrin konservasiyasına və ya turizm infrastrukturunun inkişafına yönəltmək olar. Bundan əlavə, bu cür innovativ turizm məhsulu, xaricdən gələn turistlərin marağını artırır və yerli iqtisadiyyata töhfə verir. ​Nəticə ​Qarabağ abidələrinin konservasiyası və rəqəmsal bərpası təklifim, ənənəvi və müasir yanaşmaların uğurlu sintezidir. Bu yanaşma abidələrin tarixi həqiqiliyini qoruyur, mədəni irsin təbliğini yeni səviyyəyə qaldırır və iqtisadi cəhətdən səmərəlidir. Bu təklifin həyata keçirilməsi, Qarabağ regionunu dünya turizm xəritəsində unikallaşdıracaq və mədəni irsin qorunması sahəsində qabaqcıl təcrübəyə çevriləcəkdir.

Qeyd:İmage.png: Məlumat lövhəsi vasitəsilə xarabalığın orijinal görünüşünün vizuallaşdırılması nümunəsi fotoda təqdim olunub.

Rizvan Qarabağlı

AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun

aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru,

dosent.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Azərbaycan-NATO hərbi logistika əməkdaşlığı müzakirə olunub

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

20.11.2026 / 08:10
Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib - FOTO

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ