Qarabağ torpağının zəngin və çoxəsrlik memarlıq irsi, regionda baş verən tarixi hadisələrin və münaqişələrin ağır sınaqlarına məruz qalmışdır.
Bu gün bölgədəki yüzlərlə tarixi-mədəniyyət abidəsi — qalalar, məbədlər, karvansaralar, türbələr müxtəlif dərəcələrdə zədələnmiş və ya xarabalıq halına düşmüşdür. Bu abidələrin gələcək taleyi ilə bağlı memarlar, tarixçilər və ictimaiyyət arasında qızğın müzakirələr gedir. Ənənəvi yanaşma abidələri tam bərpa etmək (restavrasiya etmək) və ya orijinal görünüşünü geri qaytarmaq idi. Lakin bu yanaşmanın ciddi çatışmazlıqları var: orijinal materialın itirilməsi, tarixi təbəqələrin silinməsi və yüksək maliyyə xərcləri. Bu kontekstdə, bizim irəli sürdüyümüz təklif — abidələri konservasiya etmək və yanlarında interaktiv rəqəmsal lövhələr yerləşdirmək — mədəni irsin qorunması sahəsində inqilabi və müasir bir paradiqma təklif edir.
1. Konservasiya: Tarixin səsinin qorunması, yəni təklifimizin əsasını "konservasiya" prinsipi təşkil edir. Konservasiya, abidənin mövcud vəziyyətinin möhkəmləndirilməsi və dağılmasının qarşısının alınması deməkdir. Bu yanaşma, abidənin tarixi dəyərini onun hazırkı, bəzən isə xarabalıq halında da qoruyub saxlayır. Beləliklə, abidə özünün bütün həyat dövrünü, o cümlədən müharibə və ona olan vandalizm izlərini özündə əks etdirən "yaşayan bir sənəd" kimi qalır. Tam bərpa zamanı, yeni materiallarla köhnə materialların qarışması tez-tez abidənin orijinal estetikliyini və həqiqiliyini pozur. Konservasiya isə abidəni həqiqi vəziyyətdə gələcək nəsillərə ötürməyə imkan verir. Bu, UNESCO-nun Venesiya Xartiyasında (1964) da vurğulanan, orijinalın toxunulmazlığı prinsipsinə tam uyğundur.
2. Rəqəmsal vizualizasiya: "Xarabalıqdan abidəyə" körpü Müasir texnologiyalar, xüsusən də genişlənmiş reallıq (AR) və virtual reallıq (VR), konservasiya edilmiş xarabalıqları tamamlamaq üçün unikal imkanlar yaradır. Təklifimizdə də yer alan 3D və 7D formatlı elektron lövhələr məhz bu boşluğu doldurur. Bu elektron lövhələr və ya stendlər abidənin yerləşdiyi ərazidə, lakin abidəyə toxunmadan qurulmalıdır. Ziyarətçilər lövhəyə yaxınlaşdıqda və ya öz mobil cihazlarından istifadə etdikdə, qarşılarındakı xarabalıq interaktiv şəkildə "dirilir".
3D Format: Ziyarətçi konservasiya edilmiş abidənin orijinal, dağılmamış görünüşünün yüksək keyfiyyətli, fırlana bilən 3D modelini görə bilər. Bu, ona abidənin memarlıq detallarını, konstruksiyasını və estetikliyini tam ölçüdə qiymətləndirməyə imkan verir.
7D Format: Bu, daha irəli bir texnologiyadır və vizuallıqdan əlavə, hisslərə təsir edir (səs, qoxu, toxunma hissi effekti). Məsələn, bir qalanın qarşısındakı 7D lövhə, abidənin tarixi dövrünə aid mühiti — döyüş səsləri, at nallarının şakıltısı, karvan səsləri və hətta o dövrün təbii qoxularını canlandıraraq ziyarətçini "zaman səyahətinə" çıxara bilər. Yaxınlıqdakı "image.png" faylında göstərilən əyani nümunə, bu prinsipın sadə bir tətbiqini nümayiş etdirir. Məlumat lövhəsinin içərisində, arxa plandakı xarabalıqla üst-üstə düşən şüşə üzərində abidənin orijinal görünüşünün cızgısı təsvir edilmişdir. Təklifimiz isə bu konsepti daha da irəli apararaq onu statik şəkildən dinamik, interaktiv rəqəmsal təcrübəyə çevirməyi nəzərdə tutur.
3. Maarifləndirici və İqtisadi Effektivlik Təklifimizin sosial və iqtisadi faydaları da danılmazdır:
Maarifləndirici təsir: İnteraktiv texnologiyalar tarixi abidələri gənclər və uşaqlar üçün daha cəlbedici edir. Məlumat lövhələri abidənin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və əhəmiyyəti haqqında çoxdilli, müxtəlif təbəqələr üçün uyğunlaşdırılmış məlumatları (mətn, səs, video) təqdim edə bilər. Bu, turistlərin mədəniyyət haqqında biliklərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
İqtisadi Səmərəlilik: Bütün bir abidəni tam bərpa etmək astronomik məbləğlər tələb edir və bu, tez-tez davamlı olmayan bir prosesdir. Müqayisə üçün, konservasiya və rəqəmsal lövhələrin quraşdırılması daha ucuz başa gəlir. Qənaət edilən vəsaiti başqa abidələrin konservasiyasına və ya turizm infrastrukturunun inkişafına yönəltmək olar. Bundan əlavə, bu cür innovativ turizm məhsulu, xaricdən gələn turistlərin marağını artırır və yerli iqtisadiyyata töhfə verir. Nəticə Qarabağ abidələrinin konservasiyası və rəqəmsal bərpası təklifim, ənənəvi və müasir yanaşmaların uğurlu sintezidir. Bu yanaşma abidələrin tarixi həqiqiliyini qoruyur, mədəni irsin təbliğini yeni səviyyəyə qaldırır və iqtisadi cəhətdən səmərəlidir. Bu təklifin həyata keçirilməsi, Qarabağ regionunu dünya turizm xəritəsində unikallaşdıracaq və mədəni irsin qorunması sahəsində qabaqcıl təcrübəyə çevriləcəkdir.
Qeyd:İmage.png: Məlumat lövhəsi vasitəsilə xarabalığın orijinal görünüşünün vizuallaşdırılması nümunəsi fotoda təqdim olunub.
Rizvan Qarabağlı
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun
aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru,
dosent.
